Badanie polega na mikroskopowej ocenie wyglądu komórek nabłonkowych, które pokrywają błonę śluzową pochwy po uprzednim ich utrwaleniu i wybarwieniu. Zależnie od sposobu pobierania materiału wyróżnia się metody pośrednie, polegające na aspirowaniu (zasysaniu) treści zawierającej samoczynnie złuszczone komórki, i metody bezpośrednie, polegające na ścieraniu nabłonka z powierzchni błony śluzowej.
Najczęściej wykonywanym badaniem cytologicznym u kobiet jest ocena mikroskopowa komórek nabłonka wielowarstwowego płaskiego, pokrywającego część pochwową szyjki macicy, po uprzednim ich utrwaleniu i wybarwieniu metodą Papanicolaou. Badanie to pozwala ocenić stopień zagrożenia możliwością rozwoju nowotworu wywodzącego się z tkanki nabłonkowej (badanie cytoonkologiczne). Celem ujednolicenia rozpoznań dokonywanych na podstawie mikroskopowego obrazu komórek stworzono klasyfikację obrazów cytologicznych według Papanicolaou:

I grupa (Io) - obraz prawidłowy;

II grupa (IIo) - zmiany łagodne, nie stwierdza się komórek z cechami dysplazji;

III grupa (IIIo) - zmiany nasuwające podejrzenie raka, stwierdza się komórki z cechami dysplazji niewielkiego, średniego i znacznego stopnia;

IV grupa (IVo) - rak przedinwazyjny (niektóre laboratoria zaliczają raka przedinwazyjnego do III lub IV grupy przy posługiwaniu się klasyfikacją czterostopniową);

V grupa (Vo) - zmiany bezwzględnie złośliwe. Na podstawie obrazów cytologicznych można również wnioskować o prawidłowości przebiegu cyklu miesiączkowego (badanie cytohormonalne), ponieważ błona śluzowa pochwy (1/3 górnej jej części) bardzo silnie reaguje na wszelkie bodźce hormonalne spowodowane działaniem hormonów płciowych (estrogeny, gestageny i androgeny). Badanie cytologiczne może być połączone z wykonaniem badania mikrobiologicznego materiału pobranego z pochwy (patrz "Rozmaz mikrobiologiczny z pochwy").

Badanie cytologiczne pochwy (części pochwowej szyjki macicy) służy profilaktyce i wykrywaniu stanów przednowotworowych (przedrakowych) i raka inwazyjnego szyjki macicy, a także kontroli efektywności ich leczenia. Na podstawie badania cytologicznego ustala się dalsze postępowanie diagnostyczne (np. badanie kolposkopowe, wyłyżeczkowanie kanału szyjki i jamy macicy) oraz terapeutyczne (np. elektrokoagulację nadżerki tarczy części pochwowej szyjki macicy w Io i IIo, czy też rozszerzony zabieg w IIIo, IVo i Vo wg Papanicolaou). Ponadto, badanie cytologiczne umożliwia stwierdzenie zmian zapalnych pochwy, ocenę hormonalną cyklu miesiączkowego.

Badanie cytoonkologiczne
Badania przesiewowe. Badanie powinno być regularnie powtarzane od czasu rozpoczęcia współżycia płciowego:

raz na rok - u kobiet z wysokim ryzykiem zachorowalności na raka szyjki macicy (częsta zmiana partnera seksualnego, IIo lub IIIo wg Papanicolaou w uprzednim badaniu przesiewowym, nawracające stany zapalne pochwy, krwawienie kontaktowe z pochwy - spowodowane np. stosunkiem płciowym);

raz na dwa lata - u kobiet z małym ryzykiem zachorowalności na raka szyjki macicy (stały partner seksualny, Io lub IIo wg Papanicolaou w uprzednim badaniu przesiewowym) z dwoma kolejnymi (w odstępach 12 miesięcy) prawidłowymi wynikami (Io lub IIo wg Papanicolaou) badania cytologicznego.

U kobiet ciężarnych dwukrotnie: w I i III trymestrze ciąży, tj. w okresie 1-3 i 7-9 miesiąca ciąży.

Kontrola leczenia zachowawczego i operacyjnego nadżerki tarczy szyjki macicy.

Badanie cytohormonalne

Diagnostyka stanu nabłonka pochwy.

Określenie terminu owulacji i czasu trwania II fazy cyklu miesiączkowego.

Ocena czynności jajników.

Ocena działania leków hormonalnych.

Badanie może być wykonane bez zlecenia lekarza

Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań. Kilka dni przed badaniem nie należy stosować leków miejscowych dopochwowo ani też płukania pochwy. Pacjentka powinna powstrzymać się od stosunków płciowych co najmniej 24 godziny przed badaniem. Nie należy poddawać się również badaniu ginekologicznemu w ciągu 24 godzin przed badaniem cytologicznym. W przypadku stwierdzenia u pacjentki stanów zapalnych pochwy wskazane jest ich leczenie według wskazań lekarza prowadzącego przed pobraniem materiału do badania cytologicznego.

Pacjentka kładzie się na fotelu ginekologicznym. Lekarz wykonujący badania zakłada jeden z typów wzierników dopochwowych, zwykle samotrzymających, tak aby uwidocznić szyjkę macicy (część szyjki macicy widoczna we wzierniku nosi nazwę tarczy szyjki macicy). Następnie badający usuwa np. przy pomocy wacika czop śluzowy w ujściu zewnętrznym szyjki macicy. Kolejnym etapem badania jest pobranie materiału komórkowego (cytologicznego). Komórki złuszcza się poprzez pocieranie powierzchni tkanek pochwy specjalnymi narzędziami, np. metalową lub drewnianą szpatułką bądź specjalnym stalowym drutem, zakończonym pętlą w kształcie strzemienia. Jedynie sporadycznie może to powodować niewielkie dolegliwości bólowe.
W przypadku poszukiwania zmian nasuwających podejrzenie nowotworu (badanie cytoonkologiczne) materiał komórkowy pobiera się w sposób celowany z tarczy części pochwowej oraz z ujścia zewnętrznego kanału szyjki macicy.
W przypadku podejmowania oceny cytologicznej dotyczącej reakcji śluzówki pochwy na czynniki hormonalne, komórki złuszcza się zwykle z 1/3 górnej części pochwy (badanie cytohormonalne), powtarzając badanie kilkakrotnie w czasie jednego cyklu miesiączkowego. U kobiet miesiączkujących badanie wykonuje się w kolejnych dniach cyklu: 6. lub 7., 10. lub 11., 13. lub 15., 16. lub 17., 23. lub 24. oraz w drugiej dobie krwawienia. Jeżeli miesiączki u kobiety są nieregularne, dni wykonywania badań seryjnych dobierane są indywidualnie przez lekarza prowadzącego. U kobiet niemiesiączkujących badania wykonuje się 3 lub 4 razy w odstępach co 8-10 dni. Pobrany materiał komórkowy jest następnie rozprowadzany cienką warstwą na powierzchni suchego i odtłuszczonego szkiełka podstawowego i natychmiast umieszczany w płynie utrwalającym (jest to tzw. rozmaz cytologiczny). Tak przygotowany rozmaz jest przesyłany dalej do pracowni cytologicznej, gdzie po odpowiednim barwieniu (metodą Papanicolaou lub jej modyfikacją) poddawany jest ocenie mikroskopowej.

Wynik badania przekazywany jest w formie opisu z podaniem numeru grupy wg skali Papanicolaou.

Badanie trwa kilkadziesiąt minut

Przed badaniem

Datę ostatniej miesiączki i czas trwania cykli miesiączkowych (najdłuższy i najkrótszy).

Aktualnie przyjmowane leki - zwłaszcza hormonalne.
W czasie badania

Wszelkie nagłe dolegliwości (np. ból).

JAK NALEŻY ZACHOWYWAĆ SIĘ PO BADANIU?

Nie ma specjalnych zaleceń.

MOŻLIWE POWIKŁANIA PO BADANIU

Brak powikłań. Badanie może być powtarzane wielokrotnie. Wykonywane jest u pacjentek w każdym wieku, a także u kobiet ciężarnych.

<<< Powrót

Opracowano na podstawie: dr n. med. Krystyna Przybylska-Siemaszko Badanie cytologiczne w ginekologii "Encyklopedia Badań Medycznych" Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996