Spirometria mierzy objętość i przepływ powietrza podczas oddychania. Pomaga ocenić pracę płuc, rozpoznawać zaburzenia wentylacji i kontrolować leczenie chorób układu oddechowego. Podczas badania pacjent wykonuje głęboki wdech, a następnie wydmuchuje powietrze przez ustnik zgodnie z instrukcjami personelu.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Badanie polega na pomiarze objętości i przepływu powietrza przemieszczającego się do lub z układu oddechowego podczas oddychania. Pomiary spirometryczne uzyskiwane są za pomocą specjalnych aparatów (spirometrów, spirografów) połączonych zwykle z komputerem i dostarczają danych o sprawności wentylacyjnej układu oddechowego.
Niekiedy badanie spirometryczne uzupełnia się próbą rozkurczową lub badaniem prowokacyjnym. Próba rozkurczowa polega na wykonaniu pomiarów przed podaniem i po podaniu leku rozszerzającego oskrzela; umożliwia ocenę zmiany przepływu powietrza po zastosowaniu leku. Próby prowokacyjne służą ocenie nadreaktywności oskrzeli, np. po podaniu metacholiny lub po wysiłku. Badania z użyciem alergenu wykonuje się w wybranych sytuacjach w specjalistycznych ośrodkach, pod nadzorem medycznym.
Czemu służy badanie?
Badanie służy ocenie sprawności wentylacyjnej układu oddechowego. Określa objętość wydychanego powietrza i szybkość jego przepływu. Sama spirometria nie mierzy wymiany gazowej między płucami a krwią ani wszystkich objętości płuc.
Ocenę wydolności zarówno oddechowej, jak i krążeniowej umożliwia badanie wysiłkowe z analizą gazów oddechowych, czyli spiroergometria. Podobnie jak próba wysiłkowa może być wykonywana na ergometrze rowerowym lub ruchomej bieżni. Badania czynnościowe układu oddechowego wykonuje się u osób ze schorzeniami oddechowymi, ale również w diagnostyce zawodowych chorób płuc. U osób zdrowych mogą być przydatne przy ocenie zdolności do pracy w określonych zawodach lub uprawiania sportu.
Spirometria z próbą rozkurczową pomaga w rozpoznawaniu i ocenie chorób przebiegających ze zwężeniem oskrzeli. Próby prowokacyjne pozwalają ocenić nadreaktywność oskrzeli, m.in. przy podejrzeniu astmy. Astma i przewlekłe zapalenie oskrzeli są odrębnymi chorobami; wynik badania interpretuje się wraz z objawami i pozostałymi danymi klinicznymi.
Próba prowokacyjna z alergenem może pomóc ustalić związek między narażeniem na daną substancję a objawami ze strony dróg oddechowych. Jest to odrębna procedura specjalistyczna, a nie element rutynowej spirometrii.
Wskazania do wykonania badania
- Choroby układu oddechowego.
- Ocena przed operacjami na miąższu płucnym.
- Monitorowanie leczenia chorób płuc.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Sposób przygotowania do badania
Przed badaniem należy zastosować się do zaleceń pracowni. Zwykle zaleca się unikanie palenia i wapowania oraz intensywnego wysiłku co najmniej przez godzinę, alkoholu przez 8 godzin i obfitego posiłku przez 2 godziny przed badaniem. Ubranie nie powinno ograniczać ruchów klatki piersiowej i brzucha. Pracownia może zalecić dłuższe przerwy.
O ewentualnej przerwie w stosowaniu leków wziewnych decyduje lekarz lub pracownia wykonująca badanie. Nie należy odstawiać ich samodzielnie. Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań.
Opis badania
W czasie badania pacjent oddycha przez ustnik połączony z aparatem spirometrycznym. Zwykle zakłada się zacisk na nos, który zapewnia, że powietrze oddechowe przechodzi przez ustnik. Pacjent bierze bardzo głęboki wdech, szczelnie obejmuje ustnik wargami, a następnie jak najszybciej i jak najmocniej wydmuchuje powietrze do aparatu, kontynuując wydech zgodnie z poleceniami osoby wykonującej badanie. Pomiar powtarza się zwykle co najmniej trzykrotnie, aby uzyskać wiarygodne i powtarzalne wyniki.
W czasie wykonywania pomiarów na ekranie monitora wyświetlają się wartości poszczególnych parametrów, m.in. VC – pojemność życiowa, FVC – natężona pojemność życiowa oraz FEV1 – natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa. VC oznacza maksymalną objętość powietrza, którą można wydmuchać po pełnym wdechu, FVC mierzy tę objętość podczas natężonego wydechu, a FEV1 – objętość wydmuchaną w pierwszej sekundzie tego wydechu. Parametry te pomagają ocenić czynność płuc, również przed planowaną operacją.
W próbie rozkurczowej badany przyjmuje wziewnie lek rozszerzający oskrzela, a po odpowiednim czasie wykonuje się ponowne pomiary. W badaniu prowokacyjnym pomiary powtarza się po zastosowaniu czynnika prowokującego według procedury pracowni. Badanie wysiłkowe z analizą gazów oddechowych przeprowadza się podczas wysiłku na ergometrze rowerowym lub ruchomej bieżni.
Wynik badania przekazywany jest w formie opisu z podaniem wartości liczbowych badanych parametrów, zwykle z dołączonymi wykresami.
Same pomiary trwają kilka minut, ale cała spirometria zwykle zajmuje około 15-30 minut. Wizyta z próbą rozkurczową może trwać dłużej.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Wyniki poprzednich badań.
- Przyjmowane leki, w tym wziewne, oraz czas przyjęcia ostatniej dawki.
- Aktualną infekcję, niedawne operacje, zawał serca lub udar, istotne choroby serca, odmę opłucnową oraz ciążę.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Po zwykłej spirometrii nie ma specjalnych zaleceń. Po próbie prowokacyjnej należy pozostać pod obserwacją do czasu ustąpienia wywołanego zwężenia oskrzeli i zastosować się do zaleceń personelu dotyczących wysiłku oraz kontaktu z alergenami.
Możliwe powikłania po badaniu
Spirometria jest na ogół dobrze tolerowana, ale może powodować przejściowe zawroty głowy, kaszel lub zmęczenie, rzadziej omdlenie. Ból, nasilającą się duszność lub zawroty głowy należy od razu zgłosić personelowi. Próby prowokacyjne mogą wywołać skurcz oskrzeli i wymagają nadzoru medycznego.
Badanie może być powtarzane, jeśli jest potrzebne. Jego wykonanie wymaga współpracy pacjenta i oceny ewentualnych przeciwwskazań. Ciąża nie wyklucza zwykłej spirometrii, jednak w jej późnym okresie decyzja wymaga oceny korzyści i ryzyka; próby prowokacyjne zasadniczo nie są wykonywane w ciąży.
Opracowano na podstawie:
prof. dr hab. med. Jan Skokowski
Spirometria
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996