BADANIA RADIOLOGICZNE KLATKI PIERSIOWEJ

Badanie nazywane jest również: RTG KLATKI PIERSIOWEJ

Do badań radiologicznych klatki piersiowej zalicza się:

Tomografia komputerowa (TK) została szczegółowo omówiona w rozdziale "Badania obrazowe wielonarządowe". Badanie TK wykonywane jest wtedy, kiedy na zdjęciach rentgenowskich przeglądowych klatki piersiowej wykryta zmiana chorobowa wymaga bardziej szczegółowej oceny.

TEORETYCZNE I TECHNICZNE PODSTAWY BADANIA
Badanie radiologiczne polega na przechodzeniu przez wybraną cześć ciała badanego (np. klatkę piersiową) kontrolowanych dawek promieni rentgenowskich (promieni X) rzutowanych na prostopadłą płaszczyznę z detektorem tych promieni. Wysyłane z lampy rentgenowskiej promienie X przed dotarciem do detektora są częściowo pochłaniane przez przeszkody (tkanki osoby badanej) znajdujące się pomiędzy tymi obiektami. Stopień osłabienia promieniowania zależy od spoistości i rodzaju naświetlanych tkanek, co rejestrowane jest przez detektor. Detektorem promieni X może być błona fotograficzna (klisza rentgenowska) lub specjalny ekran luminescencyjny - zamieniający pierwotny obraz promieniowania rentgenowskiego na obraz światła widzialnego. Klisze rentgenowskie przed badaniem umieszczane są w światłoszczelnych kasetach pomiędzy dwoma specjalnymi foliami wzmacniającymi (tzw. luminoforami), które "uczulają" kliszę na działanie promieni X i przez to pozwalają zmniejszyć wielkość dawki napromieniowania. Kaseta jest zawsze układana jak najbliżej ciała osoby badanej, natomiast lampa rentgenowska ustawiana jest w określonym odstępie (zwykle 2 m). Unika się w ten sposób zniekształceń obrazu różnych naświetlanych warstw ciała badanego.

Projekcja w badaniu radiologicznym
Projekcja jest terminem używanym często w radiologii, który definiuje sposób rzutowania promieni (przechodzących przez badany obiekt) na powierzchnię detektora promieniowania. Zatem, projekcja określa ułożenie względem siebie poszczególnych elementów: źródła promieniowania, badanego przedmiotu (ciała człowieka), i powierzchni detektora promieni. I tak, np. w badaniu rentgenowskim w projekcji przednio-tylnej emitowane promienie z lampy rentgenowskiej wnikają w ciało badanego od przodu, a następnie padają na powierzchnię kliszy rentgenowskiej - ustawionej prostopadle do promieni, z tyłu za ciałem osoby badanej. W projekcji tylno-przedniej promienie wnikają w ciało badanego od tyłu, bocznej - z boku, itd.
Jeśli źródło promieniowania i detektor tego promieniowania są nieruchomymi elementami urządzenia diagnostycznego, projekcję ustala się poprzez odpowiednie ustawienie pacjenta do badania. W nowszych typach aparatów coraz częściej dobór odpowiedniej projekcji jest możliwy przez skoordynowanie ustawienia źródła promieniowania i detektora promieniowania, względem siebie bez konieczności zmian pozycji badanego.

Małoobrazkowe zdjęcie płuc (radiofotografia, fluorografia)
Małoobrazkowe zdjęcie rentgenowskie płuc jest metodą polegającą na wykonaniu zdjęcia aparatem małoobrazkowym silnie świecącego obrazu widocznego na ekranie rentgenowskim. Zaletami metody są tani koszt badania, duża wydajność i łatwa możliwość transportu aparatury; wadą metody jest konieczność zastosowania kilkakrotnie wyższych dawek napromieniowania niż przy pełnowymiarowych zdjęciach rentgenowskich.

Zdjęcia rentgenowskie klatki piersiowej
Standardowe (sumacyjne) zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej wykonuje się w projekcji tylno-przedniej tzn. promienie wnikają do ciała badanego od tyłu. Niekiedy wykonuje się dodatkowo zdjęcie boczne, wyjątkowo zdjęcie skośne. Czasami pacjentowi podaje się doustnie środek cieniujący (kontrast), który bardzo silnie pochłania promieniowanie rentgenowskie, umożliwiając uzyskanie obrazu "odlewu" przełyku. U ciężko chorych wykonuje się tzw. zdjęcie przyłóżkowe; jest to zdjęcie przednio-tylne, tzn. promienie wnikają do ciała badanego od przodu. Zdjęcia przyłóżkowe na ogół są gorsze jakościowo niż standardowe zdjęcia rentgenowskie.

Prześwietlenie klatki piersiowej (radioskopia, skopia)
Prześwietlenie jest metodą pozwalającą oglądać na ekranie monitora obraz rentgenowski klatki piersiowej w czasie jej ruchów oddechowych. Badanie to wykonywane jest z użyciem wzmacniacza obrazu, który dokonuje zamiany obrazu promieniowania rentgenowskiego na obraz światła widzialnego (na ekranie z luminoforem), następnie na obraz elektronowy (na fotokatodzie) i ponownie na obraz światła widzialnego (na ekranie z luminoforem). Dawka przyjętego napromieniowania jest zależna od czasu trwania badania. Ostateczny obraz na ekranie monitora może być pozytywowy, tzn. cienie gazów są białe, kości - czarne, a pozostałe tkanki (tkanki miękkie) są szare, lub też negatywowy - gdy jest odwrotnie.

Zdjęcia warstwowe klatki piersiowej (tomografia)
Tomografią nazywa się specjalną technikę rentgenowską, która zamazuje część cieni struktur ciała celem lepszego uwidocznienia struktur w wybranych warstwach ciała. Aby otrzymać zdjęcia warstwowe dwa z trzech elementów układu: lampa


Ryc. 5-2. Schemat wykonania zdjęcia warstwowego rentgenowskiego

rentgenowska, badany pacjent i kaseta z kliszą rentgenowską, muszą być w ruchu. Najczęściej nieruchomym elementem podczas badania pozostaje pacjent. Ruch lampy i kasety z kliszą rentgenowską jest wzajemnie sprzężony, oba elementy są położone po przeciwnych stronach ściśle określonej osi obrotu. Gdy podczas wykonywania zdjęć lampa i kaseta poruszają się w przeciwnych kierunkach, na kliszy rentgenowskiej są uwidaczniane te struktury badanego ciała, które znajdują się w warstwie na wysokości osi obrotu lampa - kaseta (ryc. 5-2). Wszystkie struktury ciała znajdujące się ponad i poniżej tej warstwy są zamazane. Istnieje możliwość wykonywania zdjęć w warstwach ciała czołowych (bocznych), strzałkowych i skośnych. Zależnie od potrzeb liczba warstw i odstęp między nimi może być ustawiany dowolnie. Typowe zdjęcia warstwowe wykonuje się co 1 cm, w warstwach czołowych - licząc od tylnej płaszczyzny klatki piersiowej, w warstwach bocznych - licząc w lewo lub w prawo od linii pośrodkowej ciała (linii przechodzącej przez środek mostka). Najczęściej wykonywaną serią zdjęć warstwowych są zdjęcia 9, 10, 11 i 12 w warstwach czołowych tj. zdjęcia wykonane w warstwach odległych do przodu od tylnej płaszczyzny klatki piersiowej 9, 10, 11 i 12 cm.
W odróżnieniu od tomografii komputerowej (TK) metodą tą nie można uzyskać zdjęć poprzecznych warstw ciała, a także sugerować - w oparciu o stopień osłabienia promieniowania przez określone struktury ciała - rodzaju (typu histologicznego) tkanki w obserwowanej zmianie chorobowej.

CZEMU SŁUŻY BADANIE?
Małoobrazkowe zdjęcie płuc (radiofotografia, fluorografia)
Zdjęcia małoobrazkowe służą do badań masowych celem wykrywania chorób płuc: głównie nowotworów płuc na wczesnym etapie ich rozwoju i gruźlicy.

Zdjęcia rentgenowskie klatki piersiowej
Przeglądowe zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej w projekcji tylno-przedniej służy ocenie żeber, kręgosłupa piersiowego, obojczyków, łopatek, przepony, śródpiersia (wielkość, kształt cieni serca i dużych naczyń krwionośnych) i miąższu płucnego. Jeśli istnieje konieczność uwidocznienia okolicy pozasercowej, okolic położonych u podstawy i tyłu klatki piersiowej, badanie uzupełnia się zdjęciem bocznym. Niekiedy zdjęcie rentgenowskie wykonuje się po bezpośrednim podaniu doustnie środka cieniującego (kontrastu) celem lepszej oceny zarówno samego przełyku, jak i śródpiersia (niektóre guzy śródpiersia, tętniaki, powiększenie lewego przedsionka lub lewej komory serca mogą powodować przemieszczanie i zniekształcenia przełyku).

Prześwietlenie klatki piersiowej (radioskopia, skopia)
Celem obserwacji czynności ruchowej, czy też jako uzupełnienie do zdjęć RTG wykonuje się prześwietlenie (skopia). Badanie to dostarcza cennych informacji o ruchomości przepony i ścian klatki piersiowej. Umożliwia także ocenę tętniącego lub rozpierającego rodzaju zacienienia płucnego lub śródpiersiowego. Pozwala w sposób dość dokładny rozpoznać umiejscowienie zmian. Obecnie znajduje powszechne zastosowanie przy wykonywaniu celowanej biopsji płuca (biopsji transtorakalnej - polegającej na przekłuciu ściany klatki piersiowej) i podczas bronchoskopii, pozwalając na korektę położenia igły biopsyjnej.

Zdjęcia warstwowe klatki piersiowej (tomografia)
Zdjęcia warstwowe (tomograficzne) wykonuje się dla uzupełnienia zdjęć standardowych (sumacyjnych) celem dokładnej oceny oskrzeli głównych, węzłów chłonnych płuc i naczyń płucnych oraz do określenia wielkości istniejących jam, zwapnień i nacieków.

WSKAZANIA DO WYKONANIA BADANIA
  • Wszelkie schorzenia w obrębie klatki piersiowej.
  • Obrażenia klatki piersiowej.
  • Zaburzenia rozwojowe narządów klatki piersiowej.
  • Badanie przed- i pooperacyjne klatki piersiowej.
  • Badania okresowe - powinno być wykonywane co 2 lata, a u osób ze zwiększonym ryzykiem chorób płuc wynikającym np. z rodzaju wykonywanej pracy zawodowej, co rok.
Standardowe zdjęcie rentgenowskie (małoobrazkowe lub pełnowymiarowe w projekcji tylno-przedniej) może być wykonane bez zlecenia lekarza. Pozostałe badania radiologiczne wykonuje się na zlecenie lekarza

SPOSÓB PRZYGOTOWANIA DO BADANIA
Nie ma specjalnych zaleceń. Nie ma bezwzględnej konieczności wykonywania wcześniej innych badań.

OPIS BADANIA


Ryc. 5-3. Schemat wykonania standardowego zdjęcia rentgenowskiego (RTG) klatki piersiowej
Standardowe zdjęcie rentgenowskie wykonywane jest w pozycji stojącej, pacjent rozebrany jest do połowy (górna połowa ciała). W celu wykonania zdjęcia w projekcji tylno-przedniej (jest to najczęściej wykonywane zdjęcie) pacjent powinien ręce mieć oparte na biodrach, łokcie wysunięte do przodu, barki powinny być opuszczone i podobnie jak łokcie odchylone do przodu, broda uniesiona (broda często oparta jest na specjalnej podpórce), przednia powierzchnia klatki piersiowej powinna swobodnie przylegać do kasety rentgenowskiej (ryc. 5-3). Pacjentowi poleca się wykonać głęboki wdech i na chwilę zatrzymać oddech. W tym czasie następuje naświetlenie klatki piersiowej promieniami rentgenowskimi. Czas pojedynczego napromieniowanie trwa zwykle nie dłużej niż kilkaset milisekund. Innym przyjętym sposobem ustawiania pacjenta celem wykonania zdjęcia w projekcji tylno-przedniej jest pozycja z uniesionymi ramionami, dłonie splecione są na szczycie głowy.
Przy zdjęciach w pozycjach bocznych lub skośnych pacjent stronę chorą powinien mieć skierowaną ku kasecie, a ramiona i brodę uniesioną. W wybranych przypadkach bezpośrednio przed wykonaniem zdjęcia pacjentowi poleca się wypicie tzw. papki barytowej (może być ona bez smaku lub z dodatkiem substancji smakowych).
U pacjentów ciężko chorych (leżących) zdjęcia klatki piersiowej wykonuje się w pozycji leżącej lub siedzącej - są to tzw. zdjęcia radiologiczne przyłóżkowe. Zdjęcia tego typu wykonuje się przy pomocy przenośnego aparatu rentgenowskiego.
Prześwietlenie (radioskopię) rozpoczyna się od ustawienia się chorego przed specjalnym ekranem w pozycji stojącej jak do standardowego zdjęcia rentgenowskiego w projekcji tylno-przedniej. Potem, w czasie prześwietlenia, pacjentowi poleca się zmienić pozycję, zależnie od miejsca i rodzaju obserwowanych przez badającego zmian na ekranie monitora. Podczas radioskopii zaleca się zwykle pacjentowi głebokie oddychanie i żąda gwałtownego wdechu, a następnie wydechu (jakby miał zgasić palącą świeczkę).Wynik badań radiologicznych przekazywany jest w formie opisu, niekiedy z dołączonymi kliszami rentgenowskimi.
Badanie trwa kilka minut.

INFORMACJE, KTÓRE NALEŻY ZGŁOSIĆ WYKONUJĄCEMU BADANIE
Przed badaniem
  • Ostatnio wykonywane badanie radiologiczne.
  • Ciąża.
JAK NALEŻY ZACHOWYWAĆ SIĘ PO BADANIU?
Nie ma specjalnych zaleceń.

MOŻLIWE POWIKŁANIA PO BADANIU
Wykonywanie radiologicznego standardowego badania klatki piersiowej współczesnymi aparatami rentgenowskimi nie zagraża zdrowiu badanego i nie jest związane z ryzykiem powikłań. Jeśli jest taka potrzeba, badanie może być powtarzane wielokrotnie. Wykonywane jest u chorych w każdym wieku. Nie może być wykonywane u kobiet w ciąży. Należy unikać wykonywania badania u kobiet w II połowie cyklu miesiączkowego, u których zaistniała możliwość zapłodnienia.

<<< Powrót Opracowano na podstawie:
prof. dr hab. med. Jan Skokowski
Badania radiologiczne klatki piersiowej
"Encyklopedia Badań Medycznych"
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996