Urografia uwidacznia nerki, moczowody i pęcherz moczowy za pomocą badań obrazowych. Poniższy opis dotyczy klasycznej urografii dożylnej, czyli serii zdjęć RTG po podaniu jodowego środka kontrastowego. Obecnie w wielu sytuacjach zastępują ją USG, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny; wybór metody zależy od wskazań i stanu pacjenta.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Urografia dożylna jest to obrazowa metoda badania nerek oraz dróg wyprowadzających mocz za pomocą wprowadzonych do organizmu środków cieniujących, które silniej niż otaczające tkanki pochłaniają promieniowanie rentgenowskie. Użyte środki cieniujące, po dożylnym wprowadzeniu do krwiobiegu, są usuwane przez nerki.
Na kolejnych zdjęciach rentgenowskich uwidacznia się wydalanie środka cieniującego przez nerki do dróg moczowych. Obrazy rejestruje się zwykle cyfrowo, a nie na kliszy rentgenowskiej.
Czemu służy badanie?
Za pomocą tego badania można określić wielkość, kształt i położenie nerek i ocenić prawidłowość układu kielichowo-miedniczkowego. Badanie jest również pomocne w ustaleniu istnienia kamienia lub kamieni w układzie kielichowo-miedniczkowym lub w drogach wyprowadzających mocz. Badaniem tym można również ocenić skutki obecności kamienia lub kamieni w układzie moczowym.
Urografia może ujawnić zmiany sugerujące torbiel lub guz nerki, ale do ich dokładnej oceny stosuje się przede wszystkim USG, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Na jej podstawie można także ocenić opróżnianie pęcherza moczowego (np. w przypadku znacznego przerostu gruczołu krokowego), choć do pomiaru zalegania moczu zwykle wykorzystuje się USG.
Wskazania do wykonania badania
- Kamica nerkowa, zależnie od wskazań i dostępności innych metod obrazowania.
- Torbiele i guzy nerek; obecnie do ich oceny stosuje się przede wszystkim USG, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny.
- Wielotorbielowate zwyrodnienie nerek; podstawowym badaniem obrazowym jest obecnie USG, a nie klasyczna urografia.
- Gruźlica nerek.
- Choroby gruczołu krokowego.
- Choroby pęcherza moczowego.
- Cewkowo-śródmiąższowe choroby nerek; same w sobie nie stanowią rutynowego wskazania do klasycznej urografii.
- Urazy nerek; obecnie u stabilnych pacjentów podstawową metodą oceny istotnego urazu jest tomografia komputerowa z kontrastem.
- Nadciśnienie tętnicze; samo w sobie nie jest wskazaniem do klasycznej urografii.
- Przygotowanie do biopsji nerki; standardowo wykorzystuje się USG, a nie rutynową urografię.
Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza.
Sposób przygotowania do badania
Pracownia może zalecić pozostanie na czczo oraz wypróżnienie przed badaniem, ponieważ gazy i kał zalegające w jelitach mogą utrudniać ocenę nerek i dróg moczowych. Środki przeczyszczające lub lewatywę należy stosować wyłącznie na wyraźne zalecenie. Szczegółowe przygotowanie ustala pracownia wykonująca badanie.
U pacjentów odwodnionych lekarz ocenia potrzebę dodatkowego nawodnienia, niekiedy w postaci infuzji dożylnych w przeddzień lub w dniu badania. Sposób i ilość podawanych płynów dobiera się do czynności nerek i stanu krążenia.
U osób z wcześniejszą reakcją na środek kontrastowy postępowanie ustala się indywidualnie, niekiedy po konsultacji alergologicznej. Leki przeciwuczuleniowe nie są rutynową „osłoną” dla każdej osoby ze skłonnością do uczuleń i nie gwarantują zapobieżenia reakcji.
Badania poprzedzające
Lekarz prowadzący określa zakres koniecznych badań dodatkowych, zwłaszcza oceniających wydolność krążenia oraz funkcję nerek. Czynność nerek ocenia się na podstawie stężenia kreatyniny w surowicy i wyliczonego eGFR. Niezbędne jest także dokonanie oceny stanu nawodnienia chorego oraz czynników ryzyka podania kontrastu.
Szpiczak mnogi nie jest sam w sobie bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania jodowego kontrastu. U tych chorych znaczenie mają przede wszystkim czynność nerek, nawodnienie i ewentualna hiperkalcemia.
Opis badania
Pacjent do badania układa się w pozycji na wznak. Niekiedy w trakcie wykonywania badania wykonujący je lekarz zaleca przyjęcie innej pozycji, np. na lewym boku. Środek cieniujący (kontrast) podaje się dożylnie, najczęściej do żyły w dole łokciowym. Rodzaj i dawkę kontrastu dobiera się do pacjenta i protokołu badania. Stosuje się jodowe środki kontrastowe.
Przed podaniem kontrastu wykonuje się zdjęcie przeglądowe, a po podaniu środka kontrastowego wykonuje się kolejne zdjęcia, np. w 5., 10., 25. i 60. minucie badania. Dokładne odstępy między zdjęciami ustala pracownia. W razie potrzeby (np. w przypadku stwierdzenia bloku odpływu moczu) wykonuje się zdjęcia opóźnione, niekiedy po kilku godzinach. O ewentualnym dodatkowym podaniu kontrastu decyduje lekarz.
Wynik badania przekazywany jest w formie opisu z dołączonymi obrazami, najczęściej zapisanymi cyfrowo.
Czas
Badanie trwa zwykle około jednej godziny, ale w razie potrzeby wykonania zdjęć opóźnionych może trwać dłużej.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Nadwrażliwość na środki cieniujące, zwłaszcza wcześniejszą reakcję po podaniu kontrastu.
- Skłonność do uczuleń.
- Aktualnie przyjmowane leki.
- Skłonność do krwawień (skaza krwotoczna).
- Ciążę lub możliwość jej wystąpienia.
W czasie badania
- Wszelkie nagłe dolegliwości (np. duszność, świąd skóry).
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Po podaniu kontrastu należy pozostać na obserwacji zgodnie z zaleceniami pracowni. Dalsze zalecenia, w tym dotyczące nawodnienia, ustala lekarz, szczególnie u osób z chorobami nerek lub serca.
Możliwe powikłania po badaniu
Wystąpienie reakcji nadwrażliwości na środek kontrastowy. U osób z czynnikami ryzyka, zwłaszcza ciężkim zaburzeniem czynności nerek, możliwe jest pogorszenie ich funkcji po podaniu kontrastu.
Jeśli zaistnieje taka potrzeba, badanie może być powtarzane po ocenie korzyści i ryzyka. Może być wykonywane u pacjentów w różnym wieku, jednak u dzieci klasyczna urografia ma obecnie ograniczone zastosowanie.
W ciąży urografii RTG z reguły się nie wykonuje. Ewentualną konieczność badania ocenia lekarz, uwzględniając ryzyko promieniowania i dostępne alternatywy. Przed badaniem należy zgłosić także możliwość ciąży, nawet jeśli nie została jeszcze potwierdzona.
Opracowano na podstawie:
prof. dr hab. med. Bolesław Rutkowski
Urografia
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996