Wstęp - Budowa stawu - Wybrane choroby reumatyczne - Rozpoznawanie przewlekłych chorób stawów - Profilaktyka i leczenie - Życie codzienne - Gdzie szukać pomocy - Czy jesteś chory? - Ankieta - Sytuacja psychiczna chorego - Czynniki psychologiczne, wpływające na percepcję bólu - Konsekwencje nieleczonego bólu przewlekłego - Psychologiczna terapia bólu

Opracowanie: lek. med. Maciej Uchowicz
Konsultacja merytoryczna: prof. dr hab. med. Jacek Pazdur

Opublikowano dzięki uprzejmości firmy Ratiopharm
producenta Dicloratio żel

PROFILAKTYKA I LECZENIE

Zapobieganie chorobom reumatycznym

W profilaktyce chorób reumatycznych najważniejsze są przede wszystkim:
  •  
  • prawidłowa masa ciała i prawidłowe żywienie,
  •  
  • umiarkowana aktywność fizyczna,
  •  
  • brak nadmiernego obciążania stawów, szczególnie kolanowych, biodrowych, (unikanie niepotrzebnego noszenia ciężarów),
  •  
  • kontrola ruchów kręgosłupa - najmniej szkodliwe dla kręgosłupa są obciążenia działające w osi pionowej. Przykłady prawidłowego obciążania kręgosłupa są pokazane poniżej,
  •  
  • usuwanie z organizmu przewlekłych ognisk zakażenia.


    [rysunek 6]
    Taką pozycję należy przyjmować jak najczęściej w trakcie pracy siedzącej - w biurze, przy biurku, przy prowadzeniu samochodu.

    [rysunek 7]
    Podnoszenie ciężaru powinno odbywać się z pozycji przysiadu.


    [rysunek 8]
    Wszelkie prace wymagające schylania np. - zamiatanie, odkurzanie, grabienie ścieżki, kopanie - należy wykonywać w możliwie najbardziej wyprostowanej pozycji (jeśli rączki urządzenia są za krótkie, należy je przedłużyć).

    [rysunek 9]
    Podnoszenie z pozycji leżącej powinno przebiegać następująco: a) przekręcenie na bok b) opuszczenie nóg c) podnoszenie do pionu, przy podparciu wolna ręką. Kładzenie się na wznak powinno odbywać się w kolejności odwrotnej.


    [rysunek 10]
    W przypadku wystąpienia nagłego, silnego bólu krzyża należy przyjąć pozycję leżącą, z nogami podniesionymi do góry, zgiętymi w kolanach pod kątem prostym i opartymi o krzesło lub brzeg łóżka.

    Leczenie

    Istnieje wiele sposobów leczenia różnych chorób reumatycznych, ale obowiązuje zasada leczenia kompleksowego. Obejmuje ona, oprócz leczenia farmakologicznego (przyjmowanie leków), także odpowiedni tryb życia, żywienia, rehabilitację fizyczną (kinezyterapia i fizykoterapia) i socjoekonomiczną, a nawet porady psychologa. Każdy chory jest leczony w jemu właściwy sposób, zależny od rodzaju i przebiegu choroby. W przypadku większości chorób reumatycznych nieznana jest przyczyna ich powstania, w takim przypadku leczenie skupione jest na likwidowaniu objawów i modyfikacji przebiegu choroby. Jeśli przyczyna choroby jest znana, leczenie dotyczy zarówno przyczyny, jak i objawów i przebiegu choroby. Rodzaj stosowanych leków zależy od indywidualnego przebiegu choroby, ciężkości objawów, reakcji na leczenie. Na początku i w trakcie leczenia może wystąpić potrzeba zmiany dawki podawanych leków lub zmiany samego leku. Leczenie nie jest więc procesem stałym, niezmiennym i należy liczyć się z możliwością jego modyfikacji.

    Tylko osoba chora może określić jej potrzeby, oraz to, czy stosowane leczenie jest skuteczne w zmniejszaniu objawów. W ty zakresie potrzebna jest stała i ścisła współpraca z lekarzem, celem wyboru właściwej metody i kontrolowania przebiegu leczenia.

    Leczenie chorób reumatycznych wymaga prowadzenia różnych zabiegów leczniczych. Są to masaże lecznicze, ćwiczenia usprawniające, masaże wodne, elektroterapia, ultrasonoterapia, leczenie uzdrowiskowe, terapia zajęciowa i inne, alternatywne metody leczenia.

    Walka z bólem

    W przypadku chorób reumatycznych, ból jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów. Jest całkowicie indywidualna sprawą każdego cierpiącego, w jaki sposób reaguje on na ból, jego obecność i charakter. Wystąpienie bólu jest nieprzewidywalne. Może on mieć charakter przewlekły, stały lub okresowy, o zmiennym przebiegu, może być silny lub słaby. Może znacznie utrudniać codzienne życie, ale może stanowić tylko niewielki problem dla chorego. Czasem wystarczą niewielkie dawki leków i zabiegów rehabilitacyjnych, aby go zmniejszyć, niekiedy potrzebne jest bardziej intensywne leczenie. Niektórzy chorzy, z niewielkim uszkodzeniem stawów czują silny ból, inni, z dużym uszkodzeniem odczuwają ból niewielki. Ból może być odczuwany w stawach, ale także innych miejscach niezwiązanych bezpośrednio z chorobą.

    Ogólnie, ból jest rzeczą potrzebną, gdyż informuje o tym, że w organizmie dzieje się coś niedobrego. Niemniej jednak, w przypadku przewlekłych chorób reumatycznych, jego obecność jest pożądana, ponieważ chory już wie, co mu dolega, a ból nie przynosi mu żadnych korzyści. Dlatego uzasadnione i pożądane jest zwalczanie takiego niepotrzebnego bólu.



    Ból można leczyć na różne sposoby. Jednym z nich jest podawanie leków przeciwbólowych (tzw. analgetyków). Leki takie mogą być podawanie doustnie lub stosowane miejscowo - na skórę (pod postacią kremów, maści, żeli, plastrów), lub doodbytniczo - w postaci czopków. Jeżeli ból jest niewielki lub występuje na niedużej powierzchni, wystarczy zastosować żel, krem lub maść na bolące miejsce. W przypadku bólu silniejszego wskazane są doustne lub dododbytnicze formy leków. Możliwe są także zastrzyki tych leków do, lub w okolice, bolącego stawu (ten sposób nie powinien być jednak wykorzystywany często). W przypadku silnych bólów, niereagujących na leki podawane wcześniej wymienionymi sposobami, stosuje się dożylne zastrzyki środków przeciwbólowych. Każdy wymieniony sposób podawania tych leków ma swoje wady i zalety, a dobór właściwej metody należy omówić z lekarzem.

    Najczęściej stosowanym lekami są leki nieopioidowe - np. paracetamol, które znoszą tylko uczucie bólu i gorączkę, albo niesteroidowe leki przeciwzapalne (tzw. NLPZ) - działające przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo - tak jak np. diklofenak czy kwas acetylosalicylowy (popularna aspiryna). Leki te, w zalecanych dawkach, są zazwyczaj bezpieczne w użyciu. Wiele z tych leków może być kupione bez recepty, ale najczęściej są to leki o różnej sile działania, dlatego najlepiej zawsze zasięgnąć porady, czy lek, który ma być zastosowany, jest wystarczająco silny, aby zlikwidować ból, i czy nie ma przeciwwskazań do jego stosowania.

    Czasem zalecane jest wstrzykiwanie leków do bolącego stawu (lub w jego okolicę). Leki te to zazwyczaj pochodne hormonów steroidowych. Wstrzykiwanie leku powinno być przeprowadzone przez fachowy personel. Nie wolno wykonać więcej niż 1- 3 iniekcji tych leków do bolącego stawu w ciągu jednego roku - większa ilość substancji wstrzykniętej może doprowadzić do szybszego i większego zniszczenia stawu. Także przewlekłe stosowanie tych leków doustnie lub miejscowo może wywołać poważne skutki uboczne.

    Oprócz leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych w przypadku części chorób stosuje się leki zmieniające przebieg choroby. Są to zazwyczaj silne środki, a sposób ich przyjmowania i dawki są ściśle określone przez lekarza. Nie wolno zmieniać samodzielnie ani leku, ani jego dawki, czy pory zażywania. Do takich leków należą: suflasalazyna, D-penicylamina, czy iniekcje z preparatów złota. Do tej grupy należą także niektóre leki immunosupresyjne np. metotreksat. Leki immunosupresyjne stosowane są w chorobach autoimmunologicznych, mają one za zadanie osłabienie tych procesów, tak żeby nie powodowały one spustoszeń w organizmie. Dużą grupę leków o działaniu immunosupresyjnym i przeciwzapalnym stanowią wcześniej wymienione pochodne hormonów steroidowych. Są to leki bardzo skuteczne, często niezastąpione, ale ich długie stosowanie może wywołać poważne skutki uboczne.

    W przypadku chorób o znanej przyczynie, stosowane są leki przyczynowe, czyli takie, które służą likwidowaniu przyczyny choroby - np. w przypadku hemofilii A jest to podawanie brakującego czynnika krzepnięcia.

    Większość z leków przeciwbólowych jest bezpieczna w stosowaniu. Leki modyfikujące, immunosupresyjne czy steroidy są znacznie silniejsze, mogą one wywołać różne działania niepożądane, dlatego należy dokładnie wypytać lekarza o możliwe skutki uboczne (mogą to być wymioty nudności, bóle głowy, wymioty, zaczerwienienie i swędzenie skóry z wysypką, zaburzenia żołądkowo jelitowe, biegunki). O ich wystąpieniu należy natychmiast poinformować lekarza.

    Niektóre leki, kupowane bez recepty nie mogą byc przyjmowane z innymi lekami, które wcześniej zacząłeś stosować. Jeśli nosisz się z zamiarem zastosowania nowgo leku kupionego bez recepty, zapytaj lekarza, czy nie widzi przeciwwskazań do jego stosowania.

    Rehabilitacja

    Rehabilitacja chorego z chorobą reumatyczną jest niezmiernie ważną częścią procesu leczenia i stanowi uzupełnienie leczenia farmakologicznego. Prawidłowa rehabilitacja decyduje o stopniu odzyskiwanej sprawności i dalszym przebiegu choroby. Stopień odzyskiwanej sprawności zależy od tego, w jaki sposób wykonywane są ćwiczenia usprawniające, czy są one dla pacjenta ważne. Istnieje wiele sposobów leczenia rehabilitacyjnego, kilka z nich przedstawiono poniżej.

    Pamiętaj o regularnym oddychaniu podczas wykonywania ćwiczeń!


    [rysunek 11]
    Połóż się na plecach, ugnij nogi w kolanach, ręce wyprostuj wzdłuż ciała. Unieś biodra jak najwyżej. Wytrzymaj kilka sekund, odpocznij i powtórz ćwiczenia kilka razy

    [rysunek 12]
    Połóż się na podłodze i oprzyj na wyprostowanych rękach. Zrób "koci grzbiet", wróć do pozycji wyjściowej. Powtórz ćwiczenie.


    [rysunek 13]
    Połóż się na brzuchu, ręce wyprostuj wzdłuż ciał. Powoli unoś głowę i klatkę piersiową. Odpocznij chwilkę i powtórz ćwiczenie

    [rysunek 14]
    Połóż się na plecach, ugnij nogi w kolanach. Przenoś ugiete kolana z prawej strony na lewą i z powrotem.


    [rysunek 15]
    Uklęknij na podłodze i oprzyj się na wyprostowanych rękach. Unoś jednocześnie tę samą rękę i nogę. Odpocznij kilka sekund i powtórz ćwiczenie, zmieniając rękę i nogę.

    [rysunek 16]
    Stań w lekkim rozkroku, unieś ręce do góry. Wykonaj kilka skłonów w bok, nie pochylając tułowia do przodu.

    Ćwiczenia (kinezyterapia). Choroby reumatyczne wymagają stałego leczenia usprawniającego, które spowalnia pogłębiane się niesprawności, stanowi próbę adaptacji do zmieniających się warunków i możliwości chorego, umożliwia samodzielne wykonywanie czynności życiowej lub kontynuację pracy zawodowej. Celem ćwiczeń jest zapobieganie dalszym deformacjom, i korekcja zniekształceń stawów. Leczenie to prowadzi do zmniejszenia bólu, co jest niezwykle istotne, gdyż ból pobudza tendencje do ograniczenia ruchów, co z kolei prowadzi do dalszych zniekształceń stawów i większych bólów. Generalnie ćwiczenia można podzielić na czynne i bierne, wykonywane z pełnym obciążeniem kończyny, częściowym lub bez niego, ćwiczenia oporowe, izotoniczne i izometryczne. Program ćwiczeń powinien być dostosowany do stanu ogólnego pacjenta, okresu choroby, w jakim się znajduje i ciężkości objawów. Część ćwiczeń powinna być wykonywana pod okiem fachowca - magistra rehabilitacji. Niemniej jednak większość ćwiczeń może być wykonywana samodzielnie.

    Masaż klasyczny, jedna z najstarszych metod leczniczych w medycynie, ma za zadanie zmniejszenie sztywności i napięcia mięśni, poprawę miejscowego krążenia krwi i stanu ukrwienia tkanek (także w przypadku zaniku mięsni, zaburzeń czucia) Masaż może być częściowy (dotycząc określonego rejonu ciała) i ogólny. Polega on na rozcieraniu, ugniataniu, oklepywaniu, wstrząsaniu okolicy dotkniętej chorobą. Może być wykonywany przez masażystę, ale niektóre elementy masażu możesz przeprowadzić samodzielnie. Przeprowadza się go wyłącznie rękami, bez użycia dodatkowych urządzeń.

    Masaż wodny (hydroterapia) polega na polewaniu silnym strumieniem wody wybranych okolic ciała. Znaczenie ma siła, skład chemiczny i temperatura wody. Działa podobnie jak masaż klasyczny.

    Masaż przyrządowy - jest to masaż z wykorzystaniem urządzeń wibracyjnych (np. pasów, rolek), specjalnie do tego celu skonstruowanych.

    Balneoterapia (leczenie uzdrowiskowe). Kilkutygodniowe pobyty w uzdrowiskach, w których przeprowadzane są wszelkie możliwe zabiegi lecznicze z zakresu kinezyterapii, fizykoterapii, psychoterapii, diety i farmakoterapii. Niezmiernie ważne w leczeniu uzdrowiskowym są: lokalny klimat, przyroda, obecność naturalnych źródeł substancji leczniczych - wód z dużą zawartością soli mineralnych, gazów. Wyłącznie w polskich uzdrowiskach przeprowadzane są zabiegi borowinowe - okładanie ciała rodzajem torfu. Substancje zawarte w borowinie mogą wchłaniać się przez skórę, dając określony korzystny efekt leczniczy.

    Termoterapia - jest również jedną ze starszych terapii. Istnieją dwa rodzaje termoterapii - z użyciem ciepła lub zimna (krioterapia). Ogrzewanie lub oziębianie tkanek wywołuje ich przekrwienie, co w efekcie zmniejsza ból, rozluźnia mięśnie, likwiduje sztywność stawów, wyzwala efekt przeciwzapalny. Obydwie metody dają podobne skutki.

    Elektroterapia (diatermia) - terapia z wykorzystaniem prądu elektrycznego, przepuszczanego przez okolice dotknięte schorzeniem. Moc i charakter prądu może być zmieniana, ale zawsze jest to prąd nieszkodliwy dla zdrowia ogólnego. Ten rodzaj terapii także powoduje zmniejszenie dolegliwości reumatycznych, poprawia ukrwienie tkanek. Rodzajem elektroterapii jest jontoforeza (jonoforeza) - wprowadzenie do tkanek siłami pola elektrycznego środka przeciwbólowego działającego miejscowo, np. lidokainy. Najnowsze metody z tego zakresu to Terapuls (diatermia krótkofalowa) i magnetoterapia z laseroterapią (stymulacja metabolizmu tkankowego).

    Zabiegi chirurgiczne

    W przypadku, gdy leczenie zachowawcze nie skutkuje, albo występują duże zniekształcenia stawów, uniemożliwiające samodzielne funkcjonowanie, należy przeprowadzić leczenie operacyjne. Poniżej przedstawiono niektóre z wykonywanych zabiegów operacyjnych - korygujących lub naprawczych.
    Do takich zabiegów należy laminektomia - przy przemieszczonym krążku międzykręgowym (patrz choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgosłupa), usuwana jest część kości, która pozwala na przesunięcie krążka i zmniejszenie jego ucisku na korzenie nerwowe (rwa kulszowa). W przypadku znacznego zniszczenia i przemieszczenia krążka międzykręgowego należy go usunąć. Zabieg ten nazywa się discektomią. Częstym problemem w chorobach stawów są wysięki do jamy stawu. Rozwiązaniem jest usunięcie zmienionej zapalnie i przerosłej błony zapalnej stawu (synowektomia).
    Endoprotezoplastyka - przy znacznym uszkodzeniu stawu, upośledzającym ruchy i samodzielne poruszanie się chorego, przeprowadza się usunięcie chorego stawu i zastąpienie go sztucznym odpowiednikiem - protezą. W Polsce, zastosowanie mają głównie protezy stawu kolanowego i biodrowego.
    Operacje korekcyjne - przy znacznym uszkodzeniu stawów, np. rąk, chirurgicznie koryguje się przebieg ścięgien i ustawienie kości, co prowadzi do poprawy funkcji dłoni.

    Artroskopia - zabiegi artroskopowe są wykorzystywane w operacyjnym leczeniu różnych uszkodzeń stawu kolanowego, ewentualnie jego oczyszczaniu. Rzadziej zabiegi te wykonywane są na stawach biodrowych, czy ramiennych.
    Jeśli zniszczenie stawu powoduje zmianę osi kończyny, przeprowadzić można operację osteotomii korekcyjnej - wycięcie części kości, przywracające prawidłową oś kończyny.

    Alternatywne metody leczenia

    Wielu chorych korzysta z tych metod, pamiętać należy jednak, aby zawsze pozostawać w kontakcie z lekarzem. Nie wolno zaniedbywać ustalonego przez niego trybu leczenia. Niezmiernie ważne jest, żeby nie zaszkodzić organizmowi, korzystając z tych alternatywnych metod leczenia. Działanie metod alternatywnych nie opiera się na przesłankach naukowych, ważne jest nastawienie do tych metod - często psychika jest odpowiedzialna za to, że pacjent czuje po nich poprawę. Wystrzegać się należy szarlatanów i domorosłych "bioenergoterapeutów" - kontakt z nimi może narazić na straty finansowe, a nawet pogorszenie stanu zdrowia. Skuteczność i działanie niektórych metod jest podważane przez wielu naukowców. Warto pogłębić się wiedzę w tym kierunku i korzystać z usług sprawdzonych i wykwalifikowanych osób. Pamiętać trzeba nie tylko o korzyściach, jakie mogą te metody przynieść, ale także o ich wadach i powikłaniach. Coraz większe uznanie zyskuje akupunktura, wielu lekarzy uważa ją za dobrą metodę leczenia bólu, jest ona dostępna w coraz większej liczbie uznanych placówek medycznych. Inne metody to: homeopatia (stosowanie środków, które w małych stężeniach mają działać korzystnie, a w dużych są szkodliwe dla organizmu), refleksoterapia, akupresura (masaż odpowiednich miejsc na stopach poprawiający stan konkretnych narządów i układów ciała), ziołolecznictwo (leczenie preparatami roślinnymi), bioenergioterapia.



    >> Życie codzienne