Wstęp - Budowa stawu - Wybrane choroby reumatyczne - Rozpoznawanie przewlekłych chorób stawów - Profilaktyka i leczenie - Życie codzienne - Gdzie szukać pomocy - Czy jesteś chory? - Ankieta - Sytuacja psychiczna chorego - Czynniki psychologiczne, wpływające na percepcję bólu - Konsekwencje nieleczonego bólu przewlekłego - Psychologiczna terapia bólu

Opracowanie: lek. med. Maciej Uchowicz
Konsultacja merytoryczna: prof. dr hab. med. Jacek Pazdur

Opublikowano dzięki uprzejmości firmy Ratiopharm
producenta Dicloratio żel

WYBRANE CHOROBY REUMATYCZNE

W tym rozdziale opisano niektóre, częściej występujące niż inne, choroby reumatyczne. Informacje przedstawione tu są tylko ogólnymi wiadomościami, które mają na celu pomóc Ci zrozumieć charakter i specyfikę choroby. Nie należy wykorzystywać tych informacji do rozpoznawania schorzenia u siebie - należy pozostawić to specjaliście od tych chorób. Jeśli Twoja choroba nie została tu opisana, o wyjaśnienie poproś lekarza.

Jak już wspomniano, przewlekłych chorób przebiegających z uszkodzeniem stawów jest kilkadziesiąt. W przypadku większości z nich, nieznana jest przyczyna ich powstania. W wielu dominującą rolę odgrywają procesy autoimmunologiczne - takie, w których organizm niszczy swoje własne komórki. Jedne występują znacznie częściej niż inne, niektóre prowadzą do znacznego zniszczenia stawów, inne uszkadzają stawy w niewielkim stopniu. Choroba może dotyczyć głównie stawów, lub zajęcie stawów może być tylko jednym z wielu objawów schorzenia. Warto przybliżyć obraz kilku z nich.

Choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgosłupa (osteoartroza)

U wielu osób po 50-60. roku życia rozwija się choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgosłupa - powoli rozwijające się, postępujące z wiekiem zniszczenie, zniekształcenie i upośledzenie funkcji stawów na skutek przeciążeń (mikrourazów), jakim stawy są poddawane każdego dnia (szczególnie u osób z nadwagą lub otyłych). Do zniszczenia stawów dochodzi wskutek przewlekłego, przebiegającego z niewielką aktywnością, zapalenia błony maziowej stawu.



Objawy choroby to bóle stawów, ich bolesność w trakcie poruszania się, zmniejszenie zakresu ruchów. Czasem powstają wysięki w stawach i zniekształcenie ich obrysów. Starzenie się organizmu jest najważniejszą przyczyną rozwoju choroby. Zniszczeniu ulega warstwa chrzęstna stawu. Choroba postępuje, doprowadzając - z powodu bólu i ograniczenia ruchomości stawu - do niesprawności ruchowej chorego, wymagającej niejednokrotnie pomocy osób trzecich. Choroba dotyczy zazwyczaj dużych stawów - biodra, kolana, obejmuje stawy rąk i stóp, a także stawy kręgosłupa. Przebiega powoli, w stopniu umiarkowanym, niekiedy prowadząc do konieczności wymiany stawów na ich sztuczne odpowiedniki. Zwyrodnienia poszczególnych stawów noszą swoje nazwy, np. zwyrodnienie kolana - gonartroza, zwyrodnienie biodra - koksartroza. Zwyrodnienie kręgosłupa prowadzi do zniszczenia krążków międzykręgowych ("dysków") i ich przesuwania, powodując w efekcie przemieszczanie trzonów kręgowych. Wypadnięcie lub tylko przemieszczenie miękkiego wnętrza pierścienia krążka międzykręgowego wywołuje ucisk na nerwy, wychodzące z rdzenia kręgowego w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, wywołując przewlekłe bóle kręgosłupa lub rwę kulszową - "lumbago" - promieniujący do nogi nagły, silny ból, z towarzyszącymi często zaburzeniami innego rodzaju, np. w oddawaniu moczu. Jeśli proces dotyczy odcinka szyjnego kręgosłupa - dochodzi do ucisku na naczynia krwionośne, co może powodować zawroty głowy, zaburzenia świadomości, przewlekłe bóle barku, a przepuklina krążka wywołuje ucisk na nerwy, objawiający się bólami promieniującymi do ręki (rwa ramienna).

Reumatoidalne zapalenie stawów

Chorobą przewlekłą, ściśle związaną ze stawami, jest reumatoidalne zapalenie stawów (w skrócie rzs.). W tej chorobie przewlekły proces zapalny jest czynnikiem uszkadzającym stawy. Jest to także choroba zaliczana do grupy chorób autoimmunologicznych. Jest ona chorobą pojawiającą się u osób z predyspozycją genetyczną, chorują na nią znacznie częściej kobiety niż mężczyźni. Szczyt zachorowań przypada na okres od 30 do 60 roku życia. We krwi i płynie stawowym można stwierdzić obecność nieprawidłowych białek, tzw. czynnika reumatologicznego. Choroba może zacząć się w sposób nagły, lub rozwijać się powoli w przeciągu tygodni, miesięcy, lat. Choroba może mieć charakter ciągły, albo przebiegać z większymi lub mniejszymi przerwami. Objawy to bóle i obrzęki stawów rąk, a niejednokrotnie także kolan i stóp. Na początku często występuje gorączka.



Epizody zapaleń stawów prowadzą do ich zniekształceń i uszkodzeń, ograniczenia ich ruchomości, a co za tym idzie - niesprawności fizycznej chorego. Palce ulegają charakterystycznemu zniekształceniu (palce o wyglądzie "łabędziej szyi" i palce "butonierkowate"). Pod skórą mogą występować guzki reumatoidalne, często występują także zmiany w płucach, zmiany zapalne w oczach i zaburzenia czucia w kończynach. Najbardziej dokuczliwymi objawami są osłabienie siły, ograniczenie możliwości poruszania i sztywność stawów. Często występują tez objawy tzw. ogólne - ciągłe zmęczenie, znużenie, brak "energii życiowej". Nie można przewidzieć, w jaki sposób choroba rozwinie się u chorego, ale wiadomo, że na każde 100 osób, 30 z nich wraca do prawie całkowitego zdrowia w ciągu kilku miesięcy, podczas gdy u pozostałych 70 niezbędne jest stałe podtrzymywanie leczenia.

Młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów

Jeśli objawy reumatoidalnego zapalenia stawów występują przed 16. rokiem życia, chorobę określa się jako młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów. Młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów charakteryzuje się różnorodnym przebiegiem, ale podobnie jak w reumatoidalnym zapaleniu stawów występuje ból, obrzęk i sztywność poranna stawów, a także ich znaczne zniszczenie i upośledzenie funkcji. Choroba zaczyna się zwykle w wieku dwóch - trzech lat i często ogranicza się tylko do jednego, dwóch lub trzech stawów. Niekiedy dochodzi do zajęcia oczu - stąd potrzebna jest ich częsta kontrola. Czasem dochodzi do szybkiego rozprzestrzenienia się choroby na wiele stawów i do pogorszenia stanu ogólnego i samopoczucia chorego dziecka. Może dojść do zahamowania wzrostu organizmu i zaburzeń w rozwoju płciowym.

Choroba Stilla

Choroba Stilla jest kolejną przewlekłą chorobą stawów, występującą u dzieci. Rozpoczyna się przed piątym rokiem życia. Oprócz zapalenia stawów występuje gorączka, wysypka, świąd skóry i inne. Uszkodzenie stawów u większości chorych dzieci jest nieduże, po liku latach choroby większość dzieci powraca do całkowitego zdrowia. Tylko u niewielkiej części występują ciężkie zmiany narządowe, uszkodzenie stawów i zahamowanie wzrostu. Prawidłowe leczenie dzieci z tą chorobą zmniejsza ryzyko wystąpienia tych powikłań.

Zespół Reitera

Zespół Reitera charakteryzuje się występowaniem trzech objawów: zapaleniem struktur tworzących oko, zapaleniem cewki moczowej (u kobiet także zapalenie dróg rodnych) oraz zapalenie stawów. Występuje znacznie częściej u mężczyzn. Ważną rolę w rozwoju choroby stanowi czynnik genetyczny i przebyte zakażenie bakteryjne - najczęściej układu pokarmowego. U chorych można stwierdzić obecność antygenu HLA-B27 - charakterystycznej struktury, występujących w ścianach komórek organizmu. Chorobie towarzyszy uczucie ciągłego zmęczenia, znużenia, osłabienie, gorączka. Choroba zacząć się może po "banalnej" biegunce i przejść w formę przewlekłą.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Chorobą, która dotyczy głównie (choć nie zawsze) stawów jednego rodzaju jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK, choroba Bechterewa). Dotyczy ona kręgosłupa, ale u znacznej grupy osób chorych przebiega także z zajęciem innych stawów, głównie kończyn dolnych. U większości chorych jej występowanie związane jest z obecnością antygenu HLA-B27 - charakterystycznej struktury w ścianach komórek organizmu - jest to choroba zaliczana do chorób autoimmunologicznych. Występuje ona siedmiokrotnie częściej u mężczyzn. Zaczyna się przeważnie między 15 a 30 r.ż. Prowadzi do zesztywnienia kręgosłupa w jednej pozycji, czyniąc go niepodatnym na zginanie, co z kolei powoduje ograniczenie ruchomości klatki piersiowej i ból kręgosłupa. Zmiany pojawiają się najpierw w stawach krzyżowo-biodrowych (zlokalizowanych w tylnej części miednicy) - w efekcie czego dochodzi najpierw do bólów krzyża, a następnie do stałego zrostu w tych stawach. Następnymi objawami są: przewlekły (trwający ponad 3 miesiące) ból i sztywność kręgosłupa, objawy te nasilają się w nocy. Wraz z rozwojem choroby, pogłębia się ograniczenie ruchomości kręgosłupa, który sztywnieje w charakterystyczny sposób, dając obraz pochylenia sylwetki do przodu [rysunek 4]. Występują także często: osłabienie, zmęczenie, spadek masy ciała, gorączka. Choroba rozwija się nieprzerwanie, prowadząc powoli do znacznego ograniczenia ruchomości kręgosłupa.



Zmiany stawowe występują także w wielu chorobach reumatycznych, które toczą się w obrębie narządów wewnętrznych, a objęcie stawów procesem zapalnym nie jest głównym objawem - do takich chorób należą układowe choroby tkanki łącznej - toczeń trzewny układowy, zapalenie skórno - mięśniowe, zapalenie wielomięśniowe, twardzina, zespół Sjögrena, przewlekłe zapalenia naczyń (z wyłączeniem zapalenia zakrzepowego żył). Są to choroby autoimmunologiczne, co oznacza walkę organizmu z samym sobą. Poniżej podano opis jednej z nich, przedstawienie wszystkich przekracza ramy tej broszury.

Toczeń trzewny układowy

Toczeń trzewny układowy (w skrócie SLE) jest chorobą z kręgu układowych chorób tkanki łącznej. W chorobie tej dochodzi do zaburzeń w funkcjonowaniu systemu obronnego człowieka - układu immunologicznego. Organizm produkuje specjalne białka, które atakują komórki ciała, a nie białko lub komórki obce (np. bakterie). Objawy są przeróżne, mogą występować niemal w każdym narządzie, czy układzie. Charakterystyczny jest rumień skóry. Najgroźniejszym umiejscowieniem jest układ krwionośny, nerwowy i nerki. Choroba może zacząć się nagle, ale może też rozwijać się powoli. Może przebiegać latami, może też pojawiać się okresowo, może też ustąpić nagle bez przyczyny. Ze względu na mnogość objawów, jakie może prezentować, jej rozpoznanie jest trudne. Zapalenie stawów jest tylko jednym z objawów. Rzadko kiedy dochodzi do ich dużego zniszczenia. Często natomiast dochodzi do uszkodzenia ścięgien i mięśni, co upośledza posługiwanie się np. ręką. Schorzenie występuję częściej u młodych kobiet - ze względu na jego charakter i przyjmowane leki, należy zapytać lekarza, czy nie dostrzega on przeciwwskazań do zajścia w ciążę.

Dna moczanowa

Chorobą, dotyczącą głównie stawów, wywołaną wrodzonym defektem metabolicznym, jest dna moczanowa - choroba polegająca na zapaleniu stawów wywołanym odkładaniem się kryształków moczanu sodu w stawie. Jest uwarunkowana genetycznie, polega na zaburzeniu funkcji niektórych enzymów powodujących rozkład i usuwanie kwasu moczowego z organizmu - substancji pochodzącej z białka zwierzęcego i rozpadu białek organizmu (procesu naturalnego). Brak możliwości eliminacji tego kwasu powoduje jego odkładanie w stawach, co prowadzi do ich zniszczenia, bólu i dysfunkcji. Choroba przebiega napadowo - charakterystyczny jest ostry atak silnego bólu, trwający kila dni, nasilający się nad ranem, w tym czasie występuje także obrzęk, zaczerwienienie, ograniczenie ruchomości stawu. Charakterystyczne jest zajęcie stawów dużego palca u nogi (podagra). Napad nieleczony mija po kilkunastu dniach, ale w miarę upływu czasu nawroty pojawiają się coraz częściej. Po 5-10 latach proces przechodzi w przewlekły, złogi kwasu moczowego odkładają się także w skórze (guzki dnawe).



Gorączka reumatyczna

Przewlekłą chorobą autoimmunologiczną, o znanej przyczynie, przebiegającą z uszkodzeniem stawów, jest gorączka reumatyczna. Choroba rozpoczyna się zakażeniem gardła bakterią - paciorkowcem. Po zakażeniu organizm wytwarza przeciwciała przeciw tej (konkretnej) bakterii, ale białka ściany komórki bakteryjnej są podobne do niektórych białek organizmu - w ten sposób, organizm wytwarzając przeciwciała przeciwko bakteriom, zaczyna wytwarzać przeciwciała przeciwko samemu sobie. Powstałe przeciwciała cały czas "atakują" białka organizmu, nawet wtedy, gdy bakterii już dawno w organizmie nie ma. Jednym z objawów jest zapalenie stawów, ale dochodzi także do zapalenia serca, zniszczenia zastawek serca w późniejszym wieku, pląsawicy, i występowania guzków podskórnych u osób podatnych, Stare powiedzenie lekarskie mówi: "gorączka reumatyczna liże stawy i kąsa serce". W dobie antybiotykoterapii choroba ta jest na szczęście rzadka.

Fibromialgia

Fibromialgia jest nazywana reumatyzmem mięśniowym. Dotyczy ona w mniejszym stopniu stawów, a bardziej mięśni. Są to uporczywe, przewlekłe bóle stawowo - mięśniowe, występujące głównie u kobiet w okresie menopauzy. Charakterystyczne jest to, że ucisk konkretnych miejsc ciała (przyczepów mięśni) wywołuje silny ból. Dodatkowo występują różne objawy dodatkowe - depresja, lęk, zaburzenia cyklu miesiączkowego, nadwrażliwość na zimno, zaburzenia snu i inne. Choroba może występować samodzielnie, lub towarzyszyć innym schorzeniom.

Inne choroby, w których mogą występować zmiany stawowe, są liczne. Należą do nich: przewlekłe zapalenia jelit, choroby wrodzone chrząstki stawowej (chondroplazje), inne choroby wrodzone i nabyte dotyczące narządu ruchu, porażenie Heine - Medina, skrobiawica, martwice jałowe kości, infekcyjne i reaktywne zapalenia stawów, a także takie choroby jak hemofilia typu A (chorują wyłącznie mężczyźni; jest to uwarunkowany genetycznie brak jednego z czynników krzepnięcia krwi) czy borelioza (choroba wirusowa przenoszona przez kleszcze, charakteryzująca się ciężkim, wieloletnim przebiegiem i zajęciem mózgu, skóry i stawów) i wiele innych chorób, których opis szczegółowy przekracza zakres niniejszych materiałów.



>> Rozpoznawanie przewlekłych chorób stawów