Skale inteligencji Wechslera to standaryzowane narzędzia psychologiczne służące do oceny ogólnego poziomu funkcjonowania intelektualnego oraz profilu różnych zdolności poznawczych. Badanie przeprowadza i interpretuje psycholog, dobierając wersję testu do wieku oraz celu diagnozy.
W Polsce stosowane są między innymi Skala Inteligencji Wechslera dla Dorosłych WAIS-R(PL), przeznaczona dla osób od 16 do 79 lat, oraz Skala Inteligencji Wechslera dla Dzieci WISC-V, przeznaczona dla dzieci i młodzieży w wieku od 6 lat i 0 miesięcy do 16 lat i 11 miesięcy. Nazwa zwyczajowa: test inteligencji Wechslera.
Uwaga! Przykłady podane poniżej nie są bezpośrednio zaczerpnięte z materiałów testowych. Ilustrują jedynie rodzaje zdolności ocenianych podczas badania.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Autor testu, David Wechsler, zakładał, że inteligencja jest ogólną zdolnością, która pozwala człowiekowi działać celowo, myśleć racjonalnie i efektywnie radzić sobie w otoczeniu. Poszczególne wersje skal Wechslera mają odmienną strukturę, dostosowaną do wieku badanej osoby i aktualnych standardów psychometrycznych.
WAIS-R(PL) składa się z podtestów tworzących skalę słowną i bezsłowną. Każdy podtest dostarcza informacji o funkcjonowaniu poznawczym osoby badanej w określonym zakresie. Podtesty skali słownej to:
- Wiadomości – oceniają zakres wiedzy ogólnej, ciekawość intelektualną oraz korzystanie z informacji zgromadzonych w pamięci długotrwałej.
- Powtarzanie Cyfr – ocenia koncentrację uwagi i pamięć bezpośrednią.
- Słownik – ocenia zasób słownictwa, rozumienie pojęć i zdolności językowe.
- Arytmetyka – ocenia rozumowanie liczbowe, koncentrację i wykonywanie operacji umysłowych.
- Rozumienie – ocenia rozumienie sytuacji społecznych i praktyczne posługiwanie się wiedzą.
- Podobieństwa – ocenia myślenie abstrakcyjne, logiczne i operowanie pojęciami.
Podtesty skali bezsłownej to:
- Braki w Obrazkach – oceniają spostrzeganie wzrokowe oraz zdolność odróżniania szczegółów istotnych od nieistotnych.
- Porządkowanie Obrazków – ocenia rozumienie następstwa zdarzeń i przewidywanie konsekwencji.
- Klocki – oceniają analizę i syntezę wzrokową, wyobraźnię przestrzenną oraz koordynację wzrokowo-ruchową.
- Układanki – oceniają zdolność rozpoznawania relacji między częściami a całością, analizę wzrokową i sprawność manipulacyjną.
- Symbole Cyfr – oceniają tempo przetwarzania informacji, uwagę, uczenie się i koordynację wzrokowo-ruchową.
WISC-V ma inną, współczesną strukturę. Obejmuje 21 testów, na podstawie których można obliczyć wynik ogólny oraz wskaźniki złożone opisujące między innymi rozumienie werbalne, zdolności wzrokowo-przestrzenne, rozumowanie płynne, pamięć roboczą i szybkość przetwarzania.
Czemu służy badanie?
Psycholog uzyskuje informacje o ogólnym funkcjonowaniu intelektualnym oraz mocniejszych i słabszych stronach profilu poznawczego osoby badanej. Może to pomóc w rozpoznawaniu szczególnych uzdolnień, trudności w uczeniu się i obszarów wymagających wsparcia, co jest ważne zwłaszcza w diagnozie dzieci i młodzieży.
Profil wyników może być jednym z elementów szerszej diagnozy klinicznej lub neuropsychologicznej, ale sam test inteligencji nie rozpoznaje choroby Alzheimera, uszkodzenia mózgu, zaburzeń psychicznych ani cech osobowości. Takie rozpoznania wymagają wywiadu, badania klinicznego i, zależnie od sytuacji, innych odpowiednio dobranych metod.
Wynik ogólny, potocznie nazywany ilorazem inteligencji lub IQ, pokazuje, jak wykonanie zadań przez badaną osobę wypada na tle norm dla jej grupy wiekowej. W skalach Wechslera średnia wynosi 100, a odchylenie standardowe 15. Wynik należy interpretować wraz z przedziałem ufności, profilem podtestów, przebiegiem badania oraz informacjami o zdrowiu, wykształceniu, języku i warunkach życia. Nie jest on niezmienną etykietą ani pełną miarą możliwości człowieka.
Wskazania do wykonania badania
- Chęć uzyskania informacji o funkcjonowaniu poznawczym własnym lub dziecka.
- Ocena mocnych i słabszych stron poznawczych, szczególnych uzdolnień albo przyczyn trudności w nauce.
- Diagnoza psychologiczna pacjentów objętych opieką psychiatryczną, neurologiczną lub neuropsychologiczną, gdy ocena intelektu stanowi jeden z jej elementów.
- Ocena funkcjonowania intelektualnego w ramach diagnozy niepełnosprawności intelektualnej. Rozpoznanie nie może opierać się wyłącznie na wyniku IQ; wymaga również oceny funkcjonowania adaptacyjnego i obrazu klinicznego.
Badanie przeprowadza i interpretuje psycholog uprawniony do stosowania danego narzędzia. Można zgłosić się na nie z własnej inicjatywy albo w ramach szerszej diagnozy.
Sposób przygotowania do badania
Nie ma specjalnych zaleceń medycznych. Warto przyjść wypoczętym, po posiłku i zabrać używane okulary, aparat słuchowy lub inne pomoce. Leki należy przyjmować zgodnie z dotychczasowymi zaleceniami, chyba że lekarz lub psycholog przekazał inne wskazówki.
Przed badaniem psycholog zbiera wywiad i dobiera wersję testu odpowiednią do wieku, możliwości komunikacyjnych oraz celu diagnozy. Trzeba poinformować o wcześniejszych badaniach inteligencji i ich terminach. Nie istnieje jeden sztywny odstęp, który obowiązuje w każdej sytuacji; decyzję o ponownym badaniu podejmuje psycholog, uwzględniając między innymi możliwość wystąpienia efektu uczenia się.
Trudności językowe, sensoryczne, ruchowe lub komunikacyjne mogą wpływać na trafność wyniku. Nie zawsze wykluczają badanie, ale wymagają indywidualnej oceny, odpowiedniego dostosowania warunków albo wyboru innego narzędzia. W okresie ostrego kryzysu psychicznego, nasilonych objawów psychotycznych lub znacznego obniżenia nastroju psycholog może zaproponować przełożenie badania.
Opis badania
Badanie ma charakter indywidualny i odbywa się w spokojnych warunkach, zazwyczaj bez obecności osób postronnych. Psycholog udziela instrukcji, a osoba badana wykonuje kolejne zadania słowne i niewerbalne. Gdy instrukcja jest niezrozumiała, można poprosić o jej powtórzenie lub wyjaśnienie w zakresie dozwolonym przez procedurę testową.
Dla dzieci i młodzieży od 6 lat i 0 miesięcy do 16 lat i 11 miesięcy przeznaczona jest polska wersja WISC-V. WAIS-R(PL) jest przeznaczona dla osób od 16 do 79 lat. Dobór narzędzia zawsze należy do psychologa i zależy również od celu oraz warunków diagnozy.
Badanie musi być przeprowadzone i interpretowane przez psychologa. Wyniki są omawiane w formie dostosowanej do celu diagnozy i zasad poufności, a w uzasadnionych sytuacjach mogą zostać przedstawione w pisemnej opinii. Arkusze, odpowiedzi i materiały testowe nie są udostępniane, ponieważ ich ochrona jest konieczna dla zachowania wiarygodności kolejnych badań.
Badanie trwa zwykle od 60 do 90 minut, choć czas może się różnić zależnie od wersji testu, tempa pracy i potrzeb osoby badanej.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem należy poinformować psychologa o:
- wcześniejszych badaniach inteligencji, ich terminie i zastosowanej wersji testu;
- przyjmowanych lekach, używkach, niewyspaniu lub innych czynnikach mogących wpływać na koncentrację i tempo pracy;
- trudnościach ze wzrokiem, słuchem, mową, komunikacją, językiem lub sprawnością ruchową;
- aktualnym stanie psychicznym i fizycznym oraz rozpoznanych chorobach lub zaburzeniach.
Jak należy zachowywać się po badaniu?
Nie ma specjalnych zaleceń medycznych. Warto ustalić z psychologiem termin omówienia wyników i sposób przekazania opinii, jeśli jest potrzebna.
Możliwe powikłania po badaniu
Badanie nie powoduje powikłań fizycznych. Dłuższa praca może jednak wywołać zmęczenie, napięcie lub frustrację. W razie potrzeby można zgłosić psychologowi potrzebę krótkiej przerwy.
Opracowano na podstawie:
mgr psych. Aleksandra Łuszczyńska-Cieślak
mgr psych. Roman Cieślak
Skala inteligencji Wechslera
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996