opracowanie: lek. med. Mariusz Kazmirowicz
Katedra i Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Akademia Medyczna w Gdańsku

Medycyna zna szereg stanów i schorzeń, które bądź to sprzyjają wystąpieniu ubytków masy kostnej bądź też wywołują jawną osteoporozę. Poniższe zestawienie zwraca uwagę na najczęstsze i najważniejsze sytuacje prowadzące do zaburzeń struktury i czynności tkanki kostnej.

osteoporoza pomenopauzalna

Głównym czynnikiem prowadzącym do jej rozwoju jest niedoczynność jajników i związany z tym niedobór estrogenów, nasilający się wyraźniej po 50-tym roku życia. Dalszymi czynnikami są : deficyt aktywnych postaci witaminy D-3 oraz obniżona aktywność fizyczna. W sumie mają one wpływ na ponad 40% całkowitego poziomu wapnia we krwi w tym okresie. Dla osteoporozy pomenopauzalnej charakterystyczne jest stałe tempo ubytku masy kostnej rzędu 2-3 % rocznie; jest ono najintensywniejsze w pierwszych pięciu latach menopauzy. Dominuje utrata kości gąbczastej (dużo beleczek) a jeśli dochodzi do złamań to dotyczą one głównie kręgów oraz przynadgarstkowej części kości promieniowej. Poziom wapnia jest z reguły prawidłowy a jego dodatkowe przyjmowanie ma zapobiegać deficytowi w późniejszym wieku. W większości przypadków istnieją uzasadnione wskazania do stosowania hormonalnej terapii zastępczej (estrogeny + progestageny). Czasami ten typ zaburzeń określa się mianem osteoporozy typu I.

osteoporoza w wieku podeszłym

Różni się ona od poprzedniej szeregiem szczegółów. Przede wszystkim obejmuje osoby starsze w wieku 70 lat i więcej. Stosunek mężczyzn do kobiet jest jak 1 do 2 (osteoporoza typu I - 1 do 6). W tym okresie życia zaznacza się wyraźny wpływ niedoborów wapnia związanych z pokarmem, gorszym wchłanianiem z jelit i nerek. To prowadzi do wzmożonej aktywności przytarczyc, które wydzielając parathormon mobilizują wapń z kości, podnosząc jego poziom we krwi, ale wtórnie osłabiają szkielet. Nie bez znaczenia jest również fakt niedoboru testosteronu - męskiego hormonu płciowego, który chroni kości przed utratą wapnia, wzmacnia mięśnie i korzystnie (podobnie jak estrogeny u kobiet) wpływa na naczynia krwionośne. Ubytek kości w tym typie osteoporozy, nazywanym czasem typem II, dotyczy w równym stopniu kości gąbczastej jak i korowej.

Jeśli dochodzi do złamań to ma to miejsce w kręgosłupie i kości udowej z czym wiąże się duża ilość powikłań i inwalidztwa.

Warto zaznaczyć, że opisane wyżej przypadki stanowią średnio 80% wszystkich postaci osteoporozy.

zaburzenia gruczołów wydzielania wewnętrznego

Tradycyjnie wyróżnia się je oddzielnie dla zwrócenia uwagi na istotną rolę czynników hormonalnych w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej. Często w jednym przypadku współistnieje kilka niekorzystnych czynników. Osteoporoza " hormonalna" może wystąpić w przebiegu:

- nadczynności i niedoczynności kory nadnerczy
- nadczynności i niedoczynności tarczycy
- zaawansowanej cukrzycy
- nadczynności przytarczyc
- niedoczynności gruczołów płciowych (jądra, jajniki)
- niedoboru hormonu wzrostu

Stanowią one kilka procent przypadków osteoporozy ale jeśli uwzględni się rolę hormonów w menopauzie i zaburzeniach wieku podeszłego, odsetek ten znacznie wzrasta.

choroby narządu ruchu i tkanki łącznej

- reumatoidalne zapalenie stawów
- choroba zwyrodnieniowa stawów
- bardzo rzadkie uwarunkowane genetycznie choroby np. zespół Marfana, zespół Ehlers-Danlos i inne
- długotrwałe unieruchomienie
- martwica jałowa kości

przewlekłe choroby przewodu pokarmowego związane z zaburzonym wchłanianiem wapnia

choroby nowotworowe w przebiegu których dochodzi do zajęcia kości (niektóre białaczki, chłoniaki, szpiczak mnogi, przerzuty do kości)

przewlekłe choroby nerek prowadzące do ich niewydolności

przewlekłe choroby wątroby o znacznym stopniu zaawansowania

przewlekłe stosowanie niektórych leków (patrz wyżej)

W każdym przypadku osteoporozy ważna jest odpowiedź na pytanie jak szybkie jest tempo utraty tkanki kostnej i w związku z tym lekarze używają często terminu osteoporoza z szybkim obrotem kostnym (ang. high bone turn-over) lub wolnym obrotem kostnym (ang. low bone turn-over). Określenie tempa zmian ma duże znaczenie praktyczne, gdyż na ogół przyspiesza podjecie decyzji o leczeniu lub zapewnia wdrożenie odpowiedniej profilaktyki.
Przyjmuje się zwykle średnie tempo ubytku jak w osteoporozie pomenopauzalnej a jeśli przekracza ono je przynajmniej dwukrotnie to mówimy o przyspieszonym obrocie kostnym. Uważa się, że od 20 do 30 % osób z osteoporozą należy do tej grupy i są one szczególnie narażone na złamania.

Wolny obrót kostny dotyczy z reguły przypadków w przebiegu:

- ludzi w wieku podeszłym
- cukrzycy
- niewielkich zaburzeń hormonalnych
- tzw. adynamicznych chorób kości

Szybki obrót kostny znamionuje osteoporozę w przebiegu:

- menopauzy (większość przypadków, łagodniej u osób z większą masą ciała)
- przewlekłego leczenia sterydami lub w nadmiarze kortyzolu
- martwicy jałowej kości
- osteomalacji (gdy jest słaba mineralizacja kości przy zachowanej masie, inaczej krzywica)