opracowanie: lek. med. Mariusz Kazmirowicz
Katedra i Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii
Akademia Medyczna w Gdańsku

Najbardziej korzystne z punktu widzenia kosztów i jakości życia jest postępowanie profilaktyczne czyli zapobieganie wystąpieniu choroby.

Profilaktykę należy rozważyć u wszystkich osób, które:

• przekroczyły 60 rok życia
• mają jeden lub więcej czynników ryzyka wystąpienia osteoporozy
• w wywiadzie rodzinnym mają choroby zaburzające gospodarkę wapniowo-fosforanową
• wykonały (z jakichkolwiek powodów) badanie densytometryczne, którym ujawniono tzw. osteopenię (wartość T - score pomiędzy minus 1 a minus 2,5)
• cierpią na przewlekłe choroby układu krążenia i narządu ruchu ograniczające sprawne poruszanie się

Środki zapobiegawcze są zróżnicowane i obejmują:

• zaprzestanie palenia tytoniu i ograniczenie spożycia alkoholu
• zwiększenie (o ile to możliwe) aktywności fizycznej; z punktu widzenia sprawności układu szkieletowego najlepsze są długie, regularne spacery oraz taniec towarzyski czyli działanie w naturalny sposób angażujące nasz układ ruchu. Jest to nawet lepsze niż jazda na rowerze lub pływanie.
• eliminowanie ryzyka upadków co wymaga stworzenia bardziej przyjaznego otoczenia w sensie technicznym oraz co nie mniej ważne, fachowe leczenie zaburzeń krążenia i równowagi
• zapewnienie odpowiedniego, codziennego spożywania wapnia w postaci źródeł naturalnych lub odpowiednich preparatów tak, aby jego ilość wynosiła 1200 mg (1,2 g) na dobę
• stosowanie preparatów witaminy D w indywidualnie dobranych przez lekarza dawkach, które zwykle wynoszą od 400 do 800 IU na dobę.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na dostępność źródeł wapnia oraz witaminy D.

Dla człowieka najbardziej naturalnym i podstawowym źródłem tego pierwiastka jest mleko i produkty mleczne. Ilość i przyswajalność wapnia z mleka, serów żółtych, twarogów oraz jogurtu jest w warunkach ich regularnego spożywania dostateczna i przewyższa wszystkie inne produkty. Opinie na temat szkodliwości mleka jako źródła uczuleń (alergii) są mocno przesadzone i nie znajdują w większości przypadków naukowych podstaw.

Mięso zawiera wapń w zróżnicowanym stopniu w zależności od gatunku, należy jednak pamiętać, że jego zawartość w tej grupie produktów uwarunkowana jest w dużym stopniu jakością paszy, którą karmione są zwierzęta.

Inne produkty zwierzęce takie jak jaja czy ryby morskie dopełniają listę źródeł wapnia i powinny stanowić normalny składnik diety.

Dla osób rozmiłowanych w diecie wegetariańskiej można polecić kapustę, koper oraz migdały. Aby jednak wyrównać niedobór wapnia produktami roślinnymi trzeba ich spożywać znaczne ilości (np. pół kg migdałów dziennie) i prawie zawsze trzeba uzupełniać wapń w inny sposób.

Jeśli chodzi o witaminę D to należy pamiętać, że jedynym własnym, naturalnym źródłem tego związku jest skóra, w której pod wpływem promieni słonecznych powstaje prekursor właściwej witaminy D-3. Z pokarmem do organizmu dostaje się normalna witamina D-3 a w mleku i margarynie znajdują się różne ilości witaminy D-2 jako efekt sztucznego wzbogacania w procesie technologicznym.

Rośliny z zasady nie zawierają witaminy D-3 a jedynym wyjątkiem jest avocado (smaczśliwka wdzięczna).

Obecnie na rynku znajduje się duża ilość preparatów wapnia (20 preparatów zarejestrowanych w Polsce) oraz witaminy D-3 (9 preparatów zarejestrowanych w Polsce). Dodatkowo trzeba uwzględnić bliżej nieznaną liczbę parafarmaceutyków, odżywek i środków dietetycznych dostępnych zwykle w różnego rodzaju sieciach dystrybutorskich.

Zgodnie ze światowymi standardami leczenia w wybranych przypadkach stosuje się dodatkowe środki profilaktyczne oprócz zalecanych zawsze wapnia i witaminy D-3. Chodzi tu o hormonalną terapię zastępczą u kobiet i mężczyzn oraz leki hamujące utratę masy kostnej (tzw. bifosfoniany).

W każdej z powyższych sytuacji decyzję o wyborze optymalnego preparatu oraz sposób jego dawkowania podejmuje specjalista tym bardziej, że w niektórych stanach konieczne może być stosowanie leków o dużej aktywności i dawkach większych niż standardowe. Kontrola leczenia oraz okresowe badania to również zakres kompetencji lekarza.

Stosowanie związków wapnia i witaminy D-3 w warunkach nadzoru lekarskiego jest bezpieczne. Często jednak zdarza się, że wiele osób sięga po różnego rodzaju parafarmaceutyki i dodatki żywieniowe, które w Polsce jak i w wielu innych krajach na świecie są dostępne bez recepty.

Należy pamiętać o tym, że przy stosowaniu takich środków bez konsultacji z lekarzem istnieje ryzyko przedawkowania, gdyż każdy środek wprowadzony do organizmu w warunkach nadmiaru, wywoła określoną reakcję ustroju, zwykle niekorzystną.

Nadmierne spożycie wapnia może przejawiać się między innym:

• zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego w tym nudnościami, wymiotami, zaparciami, bólami brzucha oraz zaostrzeniem już istniejącej choroby wrzodowej.
• bólami głowy oraz wzrostem ciśnienia tętniczego krwi
• zaburzeniami funkcji nerek, w tym częstym oddawaniem moczu i większym ryzykiem kamicy.
• zaburzeniami rytmu serca
• zmianami zachowania.
• osłabieniem siły mięśniowej

Stosowanie w nadmiarze witaminy D-3 lub jej pochodnych może wywołać podobne objawy z większym nasileniem dolegliwości nerkowych (duża utrata wapnia drogą nerek) i kostnych.

W powyższych stanach interwencja lekarska jest niezbędna i może zajść konieczność leczenia szpitalnego