BADANIA ELEKTROFIZJOLOGICZNE W OKULISTYCE

Do badań tych zalicza się:
  • Elektroretinografię (ERG),
  • Elektrookulografię (EOG),
  • Elektronystagmografię (ENG),
  • Wywołane potencjały wzrokowe (BVER -Visually Evoked Response lub BVEP (Visually Evoked Potential),
  • Elektromiografia (EMG).

    Elektronystagmografia (ENG) jest metodą badania oczopląsu, głównie stosowaną w chorobach układu nerwowego i narządu równowagi (w neurologii lub otolaryngologii) i dlatego nie jest opisana poniżej.

  • TEORETYCZNE I TECHNICZNE PODSTAWY BADANIA
    Badania elektrofizjologiczne polegają na obserwacji zmian prądów czynnościowych (potencjałów elektrycznych) powstających w obrębie gałki ocznej, mięśni ocznych i okolicy wzrokowej kory mózgowej.

    Elektroretinografia (ERG)
    Pod wpływem krótkiego bodźca świetlnego (błysku) w siatkówce powstaje czynnościowy potencjał elektryczny złożony z fazy szybkiej i wolnej. Ten potencjał czynnościowy zapisywany jest na wykresie w postaci linii krzywej.

    Elektrookulografia (EOG)
    EOG jest metodą rejestrującą zmiany potencjału podstawowego oka, świadczącego o czynności elektrycznej siatkówki.
    Między rogówką a siatkówką znajduje się stała różnica potencjałów, przy czym rogówka ma potencjał dodatni, a siatkówka ujemny. Pod wpływem bodźca świetlnego potencjał podstawowy okresowo wzrasta. Jeśli po obu stronach gałki ocznej umieści się elektrody, to dodatni ładunek będzie miała elektroda po stronie rogówki, a przy ruchach gałki ocznej ładunek elektrody będzie się zmieniał.

    Wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP)
    Badanie VER jest jednym z rodzajów badania encefalograficznego. Jest to zapis zjawisk elektrycznych powstających w korze wzrokowej, w czasie krótkotrwałego pobudzenia siatkówki. Zjawisko to jest wynikiem procesów hamowania i pobudzania w licznych synapsach drogi wzrokowej.

    Elektromiografia (EMG)
    Badanie EMG jest rejestracją wyładowań elektrycznych powstających we włóknach mięśni oczu podczas ich skurczu.

    CZEMU SŁUŻY BADANIE?
    Elektroretinografia (ERG)
    Badanie znajduje zastosowanie w określeniu stopnia zmian organicznych siatkówki, zwłaszcza w tzw. schorzeniach tapetoretinalnych (schorzenia siatkówki i nabłonka barwnikowego). Bardzo cenne wyniki daje wykonanie ERG u dzieci - jako metoda obiektywna - ale może być wykonywana najwcześniej po 1 miesiącu życia.
    Elektrookulografia (EOG)
    Badanie znajduje zastosowanie w określeniu stopnia zmian organicznych siatkówki. EOG jest uzupełnieniem ERG, wykazując większą czułość w niektórych chorobach plamki.
    Wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP)
    Badanie to różnicuje choroby siatkówki od chorób nerwu wzrokowego. Pozwala na rozpoznanie uszkodzenia nerwu wzrokowego w odcinku pozagałkowym, określenie zdolności widzenia u niemowląt i małych dzieci, ocenę czynności części nerwowej układu wzrokowego w oczach z nieprzejrzystymi ośrodkami optycznymi, a także umożliwia wykrywanie symulacji. Interpretacja zapisu VER możliwa jest dla schorzeń układu wzrokowego zlokalizowanego poza siodełkiem tureckim (po miejscu skrzyżowania nerwu wzrokowego). W przypadkach chorób nerwu wzrokowego badanie może pomóc w określeniu lokalizacji i miejsca uszkodzenia nerwu, jak i dostarczyć informacji prognostycznych.
    Badanie wywołanych potencjałów wzrokowych VER połączonych z wynikami badania ERG i EOG pozwala ocenić w całości układ wzrokowy, poczynając od fotoreceptorów siatkówki (czopki i pręciki), poprzez wszystkie warstwy siatkówki i nerw wzrokowy, kończąc na ośrodkach wzrokowych i korze potylicznej.
    Elektromiografia (EMG)
    Określa uszkodzenie samego mięśnia w zakończeniach nerwowo-mięśniowych. EMG pozwala na obiektywne stwierdzenie porażenia, stopnia ewentualnego niedowładu, ustalenie charakteru uszkodzenia, ocenę współpracy obuocznej przy ruchach dowolnych i odruchowych.

    WSKAZANIA DO WYKONANIA BADANIA
    Elektroretinografia (ERG) i elekrookulografia (EOG)
  • Diagnozowanie stopnia zmian organicznych siatkówki w chorobach tapetoretinalnych, np. zwyrodnienie barwnikowe siatkówki.
  • Toksyczne uszkodzenie siatkówki.
  • Inne choroby zwyrodnieniowe i naczyniowe siatkówki.
    Wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP)
    Trudności diagnostyczne w chorobach nerwu wzrokowego w których należy zróżnicować:
  • Całkowity zanik nerwu wzrokowego lub jego pourazowe przecięcie;
  • Zapalenie nerwu wzrokowego w odcinku wewnątrzgałkowym lub pozagałkowym;
  • Częściowy zanik nerwu wzrokowego w jego toksycznych uszkodzeniach (polekowych, poalkoholowych, ponikotynowych itp);
  • Różnicowanie obrzęku tarczy, spowodowanego wzmożonym ciśnieniem wewnątrzczaszkowym (np. z powodu guza), od wewnątrzgałkowego zapalenia nerwu - w obu tych chorobach obraz w oftalmoskopie jest bardzo podobny, a leczenie krańcowo różne;
  • Po zabiegach chirurgicznych zmiejszających (odbarczających) ucisk na nerw wzrokowy (poprawa zapisu VER jest dobrą prognostycznie informacją, natomiast gdy zapis nie ulega poprawie mimo przejściowego polepszenia ostrości wzroku, rokowanie jest złe i wskazuje na rychły zanik nerwu wzrokowego).
    Elektromiografia (EMG)
  • Porażenia lub niedowłady mięśniowe, np. w zezie porażennym, spastycznym, nużliwości mięśniowej oka (myastenia gravis). Badanie to odgrywa większą rolę w neurologii niż w okulistyce.

  • Badania są wykonywane na zlecenie lekarza okulisty, neurologa i otorynolaryngologa

    BADANIA POPRZEDZAJĄCE
    Elektroretinografia (ERG), elekrookulografia (EOG) i wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP) Pełna ocena okulistyczna z badaniem ostrości wzroku, oftalmoskopią i badaniem pola widzenia. Elektromiografia (EMG) Badanie okulistyczne i neurologiczne.

    SPOSÓB PRZYGOTOWANIA DO BADANIA
    Elektroretinografia (ERG) i elekrookulografia (EOG)
    Przygotowanie badanej osoby polega na pouczeniu jej o sposobie badania. Lekarz może zlecić pacjentowi wkraplanie kropel do oczu, które rozszerzą źrenice i porażą akomodację, celem uniknięcia zakłóceń zapisu ERG lub EOG, spowodowanym czynnością tęczówki i mięśnia rzęskowego. U małych dzieci badanie wykonuje się zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym. Wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP) Nie ma specjalnych zaleceń.
    Elektromiografia (EMG) Znieczulenie miejscowe oczu (kroplami).
    Patrz dodatkowo "Sposób przygotowania do znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

    Badanie wykonuje się w znieczuleniu miejscowym. Przy badaniu dzieci może zaistnieć konieczność znieczulenia ogólnego

    OPIS BADANIA
    Elektroretinografia (ERG)
    Badanie ERG przeprowadza się przy użyciu aparatu elektroencefalograficzngo, który składa się z elektrod, elektronicznego systemu wzmacniającego i integrującego odbierane sygnały, systemu rejestrującego oraz źródła światła. W czasie badania chory może leżeć lub siedzieć. Elektrodę czynną zakłada się na gałkę oczną po uprzednim jej znieczuleniu kroplami. Elektrodę obojętną umieszcza się na skórze otaczającej oko, np. na czole. Elektrody czynne zakładane na oko mogą być różnego typu: najczęściej używa się elektrody wtopionej w szkło nagałkowe bądź też wacika nawiniętego na srebrny drucik zakładanego do worka spojówkowego lub w kształcie pierścienia przykładanego wokół rogówki. źródłem bodźców świetlnych są fotostymulatory z regulowaną energią błysku za pomocą filtrów neutralnych. Czas pojedynczego błysku wynosi 1-2 milisek. Poza pojedynczymi błyskami stosuje się błyski podwójne i migoczące. Bodźce świetlne, w zależności od rodzaju badania, mogą mieć kolor biały, czerwony lub niebieski. Wykonuje się zapisy ERG przy adaptacji oka do światła (tzw. fotopowe) oraz po 30 minutowej adaptacji siatkówki do ciemności (tzw. skotopowe). Rejestracja wyników odbywa się zwykle metodą pisakową na odpowiednim papierze.
    Elektrookulografia (EOG)
    Badanie wykonuje się w ciemności. Siedzącemu choremu umieszcza się elektrody na skórze po obu stronach gałki ocznej przy kątach oczu, tak aby nie ruszały się i nie przeszkadzały w ruchach oczu. Elektrody połączone są z encefalografem, który pozwala na równoczesne rejestrowanie wyników badań obu oczu. Badany wykonuje kilka wahadłowych ruchów oczu w zakresie około 30 - 40 st., zatrzymując (fiksując) wzrok na jednym, a następnie na drugim punkcie, które są umieszczone na lekko oświetlonej tablicy. Następnie włącza się błysk świetlny, potem co kilka minut chory wykonuje ponownie wahadłowe ruchy oka. Otrzymany zapis ma kształt sinusoidy. W badaniach klinicznych wynik EOG podaje się w tzw. współczynniku Ardena.
    Wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP)
    Badanie przebiega podobnie jak w elektroencefalografii (EEG). Elektrody aktywne (płytkowe lub igiełkowe) umieszcza się na skórze w okolicy potylicznej w linii środkowej. Elektrody obojętne mogą być nakładane na płatki uszne, elektrody uziemiające na czoło (patrz: "Badanie potencjałów wywołanych", ryc. 6-5). Elektrody te łączone są z aparatem encefalograficznym oraz oscyloskopem połączonym z aparaturą komputerową. Komputer sumuje wyniki, uśrednia je i przedstawia w postaci zapisu krzywej. Najczęściej badanie wykonuje się, stosując pobudzenie jednego oka serią błysków, przy zasłoniętym drugim oku. Po każdej serii stymulacji rejestruje się odpowiedź korową zarówno po stronie oka pobudzonego, jak i po stronie przeciwnej. Następnie badanie powtarza się dla drugiego oka, uprzednio zasłoniętego.
    Elektromiografia (EMG)
    Po uprzednim znieczuleniu wkłuwa się w badany mięsień igłę elektrodową. Powstający potencjał czynnościowy po wzmocnieniu przez aparaturę elektroniczną ukazuje się na ekranie monitora lub nagrywa się na taśmę magnetofonową. Do obliczenia ilościowego wyników korzysta się z komputera. W warunkach prawidłowych w rozluźnionym mięśniu nie stwierdza się czynności bioelektrycznej, co w zapisie EMG objawia się linią izoelektryczną. Skurcze mięśniowe wywołują potencjały czynnościowe o dużej częstotliwości.
    Patrz dodatkowo "Opis metod znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

    Wyniki badań elektrofizjologicznych przekazywane są w formie opisu z dołączonymi wykresami.

    CZAS
    Poszczególne badanie trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu minut

    INFORMACJE, KTÓRE NALEŻY ZGŁOSIĆ WYKONUJĄCEMU BADANIE
    Nie ma specjalnych zaleceń.

    JAK NALEŻY ZACHOWYWAĆ SIĘ PO BADANIU?
    Nie ma specjalnych zaleceń.
    Patrz dodatkowo "Jak należy zachowywać się po znieczuleniu?" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

    MOŻLIWE POWIKŁANIA PO BADANIU
    Elektroretinografia (ERG), elektrookulografia (EOG) i wywołane potencjały wzrokowe (VER, VEP)
    Brak powikłań.
    Elektromiografia (EMG)
    Niekiedy przez krótki okres (kilka godzin) pacjent może odczuwać nieznaczny ból po wkłuciu igły elektrodowej. Niekiedy również mogą wystąpić całkowicie niegroźne wylewy krwi z naczyń spojówki. W zależności od rozmiaru wynaczynienia krew wchłania się po około tygodniu. Patrz dodatkowo "Możliwe powikłania po znieczuleniu" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania". Badania elektrofizjologiczne mogą być powtarzane wielokrotnie. Wykonywane są u pacjentów w każdym wieku, a także u kobiet ciężarnych.

    <<< Powrót Opracowano na podstawie:
    dr n. med. Urszula Kozak-Tuleta
    Badanie elektrofizjologiczne w okulistyce
    "Encyklopedia Badań Medycznych"
    Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996