TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA

Badanie nazywane jest również: TK

TEORETYCZNE I TECHNICZNE PODSTAWY BADANIA
Badanie za pomocą tomografu komputerowego jest jednym z rodzajów badań radiologicznych wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie. Pacjent umieszczony na specjalnym ruchomym stole jest przesuwany do wnętrza aparatu (do tzw. gantry). We wnętrzu gantry na specjalnej ramie, dookoła ciała pacjenta porusza się lampa wytwarzająca promieniowanie rentgenowskie. Promieniowanie to, przechodząc przez poszczególne tkanki ciała pacjenta, ulega osłabieniu. Stopień osłabienia promieniowania zależy od rodzaju tkanki, np. przechodząc przez kości - fala rentgenowska ulega silnemu osłabieniu, natomiast przechodząc przez powietrze - osłabienie to jest minimalne. Dzięki temu zjawisku można dobrze zróżnicować między sobą poszczególne tkanki w ciele pacjenta. Dodatkowo, dzięki temu, że lampa rentgenowska poruszając się dookoła ciała człowieka w gantrze powoduje naświetlanie pacjenta dokładnie z każdego punktu wokół jego długiej osi, uzyskuje się możliwość otrzymania na monitorze obrazu wybranej warstwy ciała pacjenta. Dawka promieniowania rentgenowskiego jest stosunkowo duża (np. przy badaniu jamy brzusznej porównywalna z badaniem radiologicznym przewodu pokarmowego).
Powstające obrazy z każdego obrotu lampy wokół ciała pacjenta (360o) są następnie sumowane przez komputer i przedstawiane na monitorze jako obraz struktur anatomicznych z poszczególnej warstwy poprzecznej ciała osoby badanej. Dodatkowo istnieje możliwość tzw. wtórnej obróbki obrazu, polegającej m.in. na ustawieniu i obliczaniu odpowiedniego stopnia szarości obrazu, pomiarów odległości, pola powierzchni, itp. Możliwa jest także tzw. rekonstrukcja obrazu w innej niż poprzeczna płaszczyźnie (np. płaszczyźnie czołowej) lub nawet w obrazach trójwymiarowych. Wszystkie te możliwości wtórnej obróbki obrazu dokonywane są przez komputer.
Czasami, w celu dokładniejszej oceny danego obszaru, pacjentowi podaje się dożylnie odpowiedni środek cieniujący. Zwykle stosuje się środek cieniujący, który bardzo osłabia promieniowanie rentgenowskie (tzw. środek cieniujący pozytywny). Podanie badanemu takiego środka powoduje, że fale rentgenowska jest prawie całkowicie pochłonięta w tych tkankach (np. naczynia żylne), w których znajduje się środek cieniujący. Zjawisko to obserwowane jest na ekranie komputera jako jasne pole, odpowiadające w tym przypadku naczyniom żylnym wypełnionym środkiem kontrastowym. Środki kontrastowe używane do badania TK można podzielić na: środki podawane dożylnie, doustnie i doodbytniczo.

CZEMU SŁUŻY BADANIE?
Badanie to umożliwia ocenę struktur anatomicznych i ewentualnych ich nieprawidłowości w ciele całego człowieka w płaszczyźnie poprzecznej i, poprzez odpowiednie rekonstrukcje, także w innych płaszczyznach. Główną zaletą badania w stosunku do innych badań radiologii konwencjonalnej jest możliwość odróżnienia od siebie poszczególnych frakcji tkanek miękkich ustroju. Dodatkowo technika tomografii komputerowej daje możliwość zastosowania jej w tzw. badaniach interwencyjnych. Do takich badań zalicza się biopsję pod kontrolą TK (nakłucie i pobranie drobnej części określonej tkanki dla badania histopatologicznego), nakłucie i drenaż ropnia, itp.

WSKAZANIA DO WYKONANIA BADANIA
Wskazania do wykonania badania TK w trybie natychmiastowym
  • Podejrzenie krwawienia doczaszkowego.
  • Podejrzenie kliniczne ropnia mózgu.
  • Uraz głowy i kanału kręgowego.

    Pozostałe wskazania
    Ze strony centralnego układu nerwowego
  • Podejrzenie nowotworu pierwotnego i wtórnego mózgowia.
  • Choroby przysadki mózgowej i oczodołu nie dające się wyjaśnić innymi badaniami.
  • Wady wrodzone ośrodkowego układu nerwowego.
  • Zmiany naczyniopochodne w mózgowiu (krwiak, zawał).
  • Ocena anatomiczna struktur kanału kręgowego.
  • Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i przepukliny jąder miażdżystych.
  • Urazy rdzenia kręgowego.
  • Choroby kości czaszki, zatok, jam nosa, gardła i krtani.
  • Zaburzenia neurologiczne o niewyjaśnionej etiologii.
  • Inne.

    Ze strony klatki piersiowej, śródpiersia
  • Choroby płuc: ropień, fibroza, sarkoidoza, histiocytoza X, azbestoza, zator tętnicy płucnej, urazy płuc, zawał płuc.
  • Zmiany w opłucnej i ścianie klatki piersiowej: nowotwory, zapalenia, uraz, przerzuty nowotworowe.
  • Choroby serca, osierdzia i dużych naczyń: kardiomiopatia, wady serca, guzy serca, płyn w osierdziu, zapalenie osierdzia, tętniaki aorty.
  • Nowotwory płuc i drzewa oskrzelowego.
  • Inne.

    Ze strony jamy brzusznej
  • Nowotwory łagodne i złośliwe wątroby, trzustki, pęcherzyka żółciowego, nerek, śledziony i przestrzeni zaotrzewnowej.
  • Zapalenie trzustki i wątroby.
  • Guzy i zapalenia żołądka, jelit i przełyku.
  • Urazy i zapalenie śledziony.
  • Zapalenia nerek, guzy, urazy, wodonercze, zwężenie tętnic nerkowych, wady nerek.
  • Patologia nadnerczy.
  • Inne.

    Ze strony miednicy małej
  • Nowotwory narządów rodnych kobiety i gruczołu krokowego u mężczyzny.
  • Guzy pęcherza moczowego.
  • Inne.

    Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza

    SPOSÓB PRZYGOTOWANIA DO BADANIA
    Do badania należy zgłosić się na czczo (co najmniej 6 godzin wcześniej nie należy przyjmować pokarmów stałych). W przypadku badania jamy brzusznej ważne jest przygotowanie pacjenta poprzez odpowiednie wypełnienie przewodu pokarmowego specjalnym środkiem kontrastowym. W tym celu przed rozpoczęciem badania pacjent musi wypić wodny roztwór środka kontrastowego. Aby wyeliminować powstanie zaburzeń obrazu spowodowanych ruchami jelit,, w niektórych przypadkach wskazane jest wcześniejsze zastosowanie środków hamujących perystaltykę jelit (np. Buscopan,, Glukagon). Unika się wykonywania badania u osób z klaustrofobią. Małym dzieciom przed badaniem podaje się środki uspokajające. U dzieci patrz dodatkowo "Sposób przygotowania do znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

    Przy badaniu dzieci może zaistnieć konieczność znieczulenia ogólnego

    BADANIA POPRZEDZAJĄCE
    W niektórych przypadkach wykonuje się inne badania obrazowe (np. zdjęcia rentgenowskie lub badanie ultrasonograficzne). Wyniki wszystkich poprzedzających badań dodatkowych powinny być dostarczone przed wykonaniem badania tomografii komputerowej.

    OPIS BADANIA
    Pacjent nie musi się rozbierać do badania, układany jest na ruchomym stole (zwykle na plecach), na którym wjeżdża do środka aparatu (tzw. gantry) (Ryc.17-7). W czasie badania pacjent leży nieruchomo, jest instruowany o sposobie zachowania podczas samego badania, w celu uzyskania lepszej jakości zdjęć. W tym m.in. celu większość aparatów TK wyposażona jest w tzw. intercom, czyli prosty sposób komunikacji głosowej pomiędzy pacjentem a lekarzem czy technikami. Aparat wyposażony jest także w specjalne diody zapalające się podczas wysyłania promieniowania rentgenowskiego, po to, aby w chwili palenia się lampki pacjent nie oddychał. Służy to także poprawie jakości otrzymywanego obrazu. U dzieci patrz dodatkowo "Opis metod znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania". Wynik badania przekazywany jest w formie opisu niekiedy z dołączonymi zdjęciami na papierze lub kliszy fotograficznej.


    Ryc.17-7 Badanie przy użyciu tomografii komputerowej

    CZAS
    Badanie trwa zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu minut.

    INFORMACJE, KTÓRE NALEŻY ZGŁOSIĆ WYKONUJĄCEMU BADANIE
    Przed badaniem
  • Rozpoznana wcześniej alergia lub wystąpienie w przeszłości jakichkolwiek reakcji uczuleniowych na leki lub środki kontrastowe.
  • Wyniki wszystkich poprzedzających badań.
  • Skłonność do krwawień (skaza krwotoczna)
  • w przypadku stosowania dożylnych środków kontrastowych.
  • Ciąża.
    W czasie badania
    Podczas badania pacjent, pomimo zamknięcia w hermetycznym pomieszczeniu, ma ciągłą możliwość kontaktu z badającymi. W czasie badanie pacjent powinien natychmiast zgłaszać:
  • Wszelkie nagłe dolegliwości (np. uczucie klaustrofobii).
  • Jakiekolwiek objawy po podaniu dożylnego środka cieniującego (duszność, zawroty głowy, nudności).

  • JAK NALEŻY ZACHOWYWAĆ SIĘ PO BADANIU?
    Nie ma specjalnych zaleceń. U dzieci patrz dodatkowo "Jak należy zachowywać się po znieczuleniu?" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

    MOŻLIWE POWIKŁANIA PO BADANIU
    Czasami mogą pojawić się powikłania po podaniu środka kontrastowego. Objawy takie jak: zaczerwienienie, obrzęk skóry, wysypka, nudności, wymioty, zawroty głowy, nagłe osłabienie powinny być niezwłocznie zgłoszone lekarzowi. U dzieci patrz dodatkowo "Możliwe powikłania po znieczuleniu" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania". Z uwagi na pochłonięcie względnie dużej dawki promieniowania rentgenowskiego, badanie nie powinno być dowolną ilość razy powtarzane. Wykonywane jest u chorych w każdym wieku. Nie może być wykonywane u kobiet będących w ciąży. Należy unikać wykonywania badania u kobiet w II połowie cyklu miesięcznego, u których zaistniała możliwość zapłodnienia.

    <<< Powrót Opracowano na podstawie:
    dr n. med. Ryszard Hermann
    lek. med. Maciej Hermann
    Tomografia komputerowa
    "Encyklopedia Badań Medycznych"
    Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996