Próba krzyżowa, czyli próba zgodności serologicznej, jest jednym z najważniejszych badań wykonywanych przed przetoczeniem krwinek czerwonych. Pozwala sprawdzić, czy krwinki wybranego dawcy są zgodne z krwią biorcy i czy w osoczu pacjenta nie występują przeciwciała mogące wywołać niebezpieczną reakcję poprzetoczeniową.
Badanie nazywane jest również próbą zgodności serologicznej biorcy i dawcy krwi.
Teoretyczne i techniczne podstawy badania
Badanie służy potwierdzeniu zgodności krwi dawcy i biorcy w układach ABO i RhD oraz wykryciu przeciwciał odpornościowych, które mogą reagować z krwinkami czerwonymi przeznaczonymi do przetoczenia.
Próba zgodności serologicznej obejmuje następujące etapy:
- Kontrolę antygenów A i B u biorcy oraz dawcy. Potwierdza ona zgodność grup krwi w układzie ABO.
- Kontrolę antygenu D z układu Rh. Krwinki RhD dodatnie co do zasady nie są przeznaczane dla biorcy RhD ujemnego. Krwinki RhD ujemne mogą być natomiast przetaczane biorcy RhD dodatniemu.
- Badanie przeglądowe surowicy lub osocza biorcy na obecność alloprzeciwciał odpornościowych skierowanych przeciwko antygenom krwinek czerwonych.
- Próbę krzyżową, czyli badanie surowicy lub osocza biorcy z krwinkami dawcy. Brak reakcji w zastosowanych testach pozwala uznać wybraną jednostkę krwi za zgodną serologicznie.
Jeżeli badanie przeglądowe wykaże przeciwciała odpornościowe, konieczna jest ich identyfikacja i dobranie krwinek dawcy, które nie mają odpowiadającego im antygenu. W niektórych laboratoriach stosujących zwalidowane metody automatyczne możliwe jest elektroniczne dobranie krwi bez wykonywania klasycznej próby krzyżowej, jeżeli u pacjenta obecnie ani w przeszłości nie wykryto przeciwciał odpornościowych.
Czemu służy badanie?
Wynik „krew dawcy zgodna w próbie krzyżowej” oznacza, że w zastosowanych warunkach badania nie stwierdzono reakcji między osoczem lub surowicą biorcy a krwinkami wybranego dawcy. Zwiększa to bezpieczeństwo przetoczenia, ale nie wyklucza wszystkich możliwych reakcji poprzetoczeniowych.
Przeciwciała odpornościowe mogą pojawić się po wcześniejszym przetoczeniu krwi lub ciąży, dlatego aktualność próbki i wyniku ma znaczenie. U pacjentów systematycznie leczonych krwinkami czerwonymi oraz osób, którym przetaczano składniki zawierające krwinki czerwone w ciągu ostatnich 3 miesięcy, próba zgodności jest ważna przez 48 godzin od pobrania próbki. Krótszy okres aktualności stosuje się również, gdy w ciągu ostatnich 3 miesięcy pacjentka była w ciąży. W pozostałych sytuacjach ważność wyniku może być dłuższa i jest oceniana zgodnie z obowiązującymi zasadami przez pracownię immunologii transfuzjologicznej.
Wskazania do wykonania badania
Próbę zgodności wykonuje się przed przetoczeniem koncentratu krwinek czerwonych oraz innych składników krwi zawierających istotną domieszkę krwinek czerwonych, między innymi w przypadku:
- dużej utraty krwi,
- przewlekłej niedokrwistości wymagającej transfuzji,
- zabiegów chirurgicznych, podczas których przewiduje się znaczną utratę krwi,
- przetoczenia wymiennego u noworodków.
Badanie wykonywane jest na zlecenie lekarza, zwykle u pacjentów hospitalizowanych.
Badania poprzedzające
Podstawowe znaczenie ma potwierdzony wynik grupy krwi w układzie ABO i RhD. Zależnie od przyczyny planowanego przetoczenia lekarz może zlecić także morfologię krwi, w szczególności oznaczenie stężenia hemoglobiny i hematokrytu, oraz inne badania laboratoryjne.
Sposób przygotowania do badania
Nie ma specjalnych zaleceń dotyczących jedzenia lub picia przed pobraniem krwi. Pacjent powinien przekazać personelowi informacje o wcześniejszych transfuzjach, reakcjach poprzetoczeniowych i przebytych ciążach.
Opis badania
Od biorcy pobiera się próbkę krwi żylnej przeznaczoną do badań immunohematologicznych. Szczególnie ważna jest prawidłowa identyfikacja pacjenta oraz opisanie probówki bezpośrednio po pobraniu. Jeżeli pacjent nie ma potwierdzonego wyniku grupy krwi, zazwyczaj potrzebne są dwa zgodne oznaczenia wykonane z niezależnie pobranych próbek.
W laboratorium sprawdza się zgodność danych pacjenta i próbki, oznacza wymagane antygeny grupowe, przeprowadza badanie przeglądowe przeciwciał oraz bada reakcję osocza lub surowicy biorcy z krwinkami wybranej jednostki dawcy. Czas oczekiwania zależy od metody i wyniku. Wykrycie przeciwciał lub uzyskanie niejednoznacznego wyniku może wymagać dodatkowych badań i wydłużyć dobieranie krwi.
W przypadku pilnego przetoczenia lekarz może zdecydować o wydaniu odpowiednio dobranych składników przed zakończeniem pełnej próby zgodności. Pracownia niezwłocznie kontynuuje wtedy oznaczanie grupy krwi i badania zgodności. Jeżeli późniejszy wynik wskaże niezgodność, laboratorium natychmiast informuje lekarza prowadzącego.
Wynik badania przekazywany jest w formie opisu wskazującego jednostkę krwi zgodną albo niezgodną serologicznie.
Informacje, które należy zgłosić wykonującemu badanie
Przed badaniem
- Wskazanie do przetoczenia krwi.
- Posiadany wynik oznaczenia grupy krwi w układzie ABO i RhD oraz badania przeciwciał odpornościowych.
- Wcześniejsze przetoczenia krwi lub jej składników, ich terminy oraz ewentualne reakcje poprzetoczeniowe.
- Skłonność do krwawień, czyli skazę krwotoczną.
- Przebyte ciąże.
Jak zachowywać się po badaniu?
Po pobraniu krwi do próby zgodności nie ma specjalnych zaleceń poza krótkim uciśnięciem miejsca wkłucia. Przetoczenie krwi odbywa się pod kontrolą lekarza i pielęgniarki. Jeżeli podczas transfuzji lub po niej pojawią się niepokojące objawy, należy niezwłocznie zgłosić je personelowi medycznemu.
Możliwe powikłania po badaniu
Sama próba krzyżowa jest badaniem laboratoryjnym i nie powoduje powikłań u pacjenta. Po pobraniu krwi może wystąpić niewielkie krwawienie, zasinienie lub krwiak w miejscu wkłucia. Ryzyko reakcji poprzetoczeniowych jest związane z leczeniem krwią, a nie z wykonaniem próby zgodności. Badanie może być powtarzane i wykonuje się je u pacjentów w każdym wieku, także u kobiet w ciąży.
Opracowano na podstawie:
dr n. przyr. Apolonia Rybczyńska
Próba krzyżowa
„Encyklopedia Badań Medycznych”
Wydawnictwo Medyczne MAKmed, Gdańsk 1996